Ayodhya Kanda
अयोध्या काण्ड
4262 verses · Valmiki Ramayana
Sarga 1
गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदाऽनघ। शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः
तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः। मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः
तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः। भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्
राजाऽपि तौ महातेजा स्सस्मार प्रोषितौ सुतौ। उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ
सर्व एव तु तस्येष्टा श्चत्वारः पुरुषर्षभाः। स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बा
तेषामपि महातेजा रामो रतिकरःपितुः। स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः
स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः। अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुस्सनातनः
कौशल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा। यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना
स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः। भूमौवनुपमस्सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः
स तु नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते। उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्
कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति। न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया
शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः। कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्त
बुद्धिमान्मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः। वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मित
नचानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः। अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरञ्जत
सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः। दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवांश
कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते। मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं तत
नाऽऽश्रेयसि रतो विद्वान्नविरुद्धकथारुचिः। उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा
अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित्। लोके पुरुषसारज्ञ स्साधुरेको विनिर्मितः
स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित्। इष्वस्त्रे च पितु श्श्रेष्ठो बभूव भरत
कल्याणाभिजन स्साधुरदीन स्सत्यवागृजुः। वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभानवान्। लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः
निभृत स्संवृताकारो गुप्तमन्त्र स्सहायवान्। अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित्
दृढभक्ति स्स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः। निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपर
शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः। यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षण
सत्सङ्ग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च। आयकर्मण्युपायज्ञ स्सन्दृष्टव्ययकर्मवित
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च। अर्थधमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्र
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञाताऽऽर्थविभागवित्। आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः। अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः
अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुध्दैरपि सुरासुरैः। अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्स
एवं श्रेष्ठगुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः। सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्
तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः।।2.1.32।। गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तस्सू
तमेवं व्रतसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम्।।2.1.33।। लोक पालोपमं नाथमकामयत मेदिनी।
एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैस्सुतम्।।2.1.34।। दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्
अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः।।2.1.35।। प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मय
एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते।।2.1.36।। कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक
वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः।।2.1.37।। मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव व
यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ।।2.1.38।। महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः।
महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्।।2.1.39।। अनेन वयसा दृष्ट्वा यथास्वर्गमवा
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।। शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोको
इत्येतैर्विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः।।2.1.40।। शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोको
दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम्।।2.1.42।। स़ञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्
पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः।।2.1.43।। लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं मह
आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च।।2.1.44।। प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या
नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि।।2.1.45।। समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपती
न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः।।2.1.46।। त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्
तान्वेश्मनानाभरणैर्यथाऽर्हं प्रतिपूजितान्।।2.1.47।। ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिर
अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने।।2.1.48।। ततः प्रविविशु श्शेषा राजानो लोकसम्म
अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च।।2.1.49।। राजानमेवाभिमुखाः निषेदुर्नियता नृपा
सलब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः पुरालयैर्जानपदैश्च मानदैः। उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो
Sarga 2
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः। हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः
दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।।
दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना। स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन्।।2.2.2।।
विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम्। पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम्
सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम्। श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्ह
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता। प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम्। पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः। जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये
राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः। परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मध
सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते। सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्व
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः। पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम्। यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुष
अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः। त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्
अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम्। गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम्। भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यह
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम्। अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यध
इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम्। वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्
स्निग्धोऽनुनादी संजज्ञे तत्र हर्षसमीरितः। जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः। ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह।।2.2
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव। स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम्
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम्। गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम्
इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियं। अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत्
श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ। राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति। भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम्
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह। बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः। प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य त
दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः। इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो
राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः। साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिय
प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः। बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये स
धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः। क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजि
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः। प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः।।2.
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः। सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवि
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः। कल्याणाभिजन स्साधुरदीनात्मा महामतिः
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः। यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगर
सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।। पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृ
सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा।2.2.37।। पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृ
शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः।।2.2.39।। इति नः पुरुषव्याघ्र स्
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः।।2.2.40।। उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः।।2.2.41।। स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः।।2.2.42।। उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वा
सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम्।।2.2.43।। रामो लोकाभिरामोऽयं शौर
प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः।।2.2.44।। शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन।।2.2.45।। हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।। शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति।।2.2.46।। शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः
तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्। लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी
वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव। दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव क
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः। देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च।।2.2.50।
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः। सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्य
तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम्। राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम
तं देव देवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम्। हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्
Sarga 3
तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः। प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वच
अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम। यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमि
इति प्रत्यर्च्य तान्राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत्। वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्व
चैत्रश्श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः। यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्
शनैस्तस्मिन्प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः।।2.3.5।। वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्
अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्।।2.3.6।। तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि।
तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः।।2.3.7।। आदिदेशाग्रतो राज्ञ स्स्थितान
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च
सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि।।2.3.8।। शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च म
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।। अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर
यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्।।2.3.12।। अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर
प्रशस्तमन्नं गुणवद्दधिक्षीरोपसेचनम्। द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्
सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वःप्रभाते प्रदीयताम्। घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि
सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम्। ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प
आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिंच्यताम्। सर्वे च तालावचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृता
देवायतनचैत्येषुसान्नभक्षा स्सदक्षिणाः।।2.3.18।। उपस्थापयितव्या स्स्युर्माल्ययोग्
दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः।।2.3.19।। महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्त
एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ।।2.3.20।। चक्रतुश्चैव यच्छेषं पा
कृतमित्येव चाब्रूतां अभिगम्य जगत्पतिम्।।2.3.21।। यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्
ततस्सुमन्त्रं द्युतिमान्राजा वचनमब्रवीत्। रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति
स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्।।2.3.23।। रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिन
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।। प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिण
अथ तत्र समासीना स्तदा दशरथं नृपम्।।2.3.24।। प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिण
तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः।।2.3.26।। प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्तमात
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।। दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्ग
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।। दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्ग
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्।।2.3.27।। दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्ग
अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्।।2.3.30।। पितुस्समीपं गच्छन्तं प्राञ
स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः।।2.3.31।। आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन र
स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके।।2.3.32।। नाम स्वं श्रावयन्रामो ववन्दे
तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः।।2.3.33।। गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस
तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितम्।।2.3.34।। दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमास
तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः।।2.3.35।। स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः।
तेन विभ्राजता तत्र सा सभाऽभिव्यरोचत।।2.3.36।। विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्
तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम्।।2.3.37।। अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थित
स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः।।2.3.38।। उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव
ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशस्सुतः।।2.3.39।। उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठ
यतस्त्वया प्रजाश्चेमा स्स्वगुणैरनुरञ्जिताः।।2.3.40।। तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवर
कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि।।2.3.41।। गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः।।2.3.42।। कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यस
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा।।2.3.43।। अमात्यप्रभृतीस्सर्वाःप्रकृत
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।। तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालय
कोष्ठागारायुधागारैःकृत्वा सन्निचयान्बहून्।।2.3.44।। तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालय
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः।।2.3.46।। त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौस
सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च।।2.3.47।। व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल
अथाऽभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः।।2.3.48।। ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रत
ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त च्छृत्वा तथा लाभमिवेष्टमाशु। नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि
Sarga 4
गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः। मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्च
गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः। मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्च
अथाऽन्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा। सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय
प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ। रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः
द्वार्स्थैरावेदितं तस्य रामायाऽऽगमनं पुनः। श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्का
प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत्। यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः
तमुवाच तत स्सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति। श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय
इति सूतवच श्श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयाऽन्वितः। प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम
तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः। प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम
प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः। ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः
प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः। प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत्
राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः। अन्नवद्भिः क्रतुशतै स्तथेष्टं
जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि। दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम
अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि। देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽत्मनः
न किञ्चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात्। अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्
अद्य प्रकृतयस्सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम्। अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत
अपि चाद्याऽशुभान्राम स्वप्ने पश्यामि दारुणान्। सनिर्घाता दिवोल्का च पततीह महास्व
अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः। आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभ
प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे। राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां वाऽऽपदमृच्
तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव। तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः
अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू। श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते द
ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम्। श्वस्त्वाऽहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये पर
तस्मात्त्वयाऽद्य प्रभृति निशेयं नियतात्मना। सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना
सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः। भवन्ति बहु विघ्नानि कार्याण्येवंव
विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः। तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम
कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतस्स्थितः। ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो
किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः। सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव
इत्युक्त स्सोऽभ्यनुज्ञात श्श्वोभाविन्यभिषेचने। व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्
प्रविश्य चात्मनो वेश्मराज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने। तत्क्षणेन विनिर्गम्य मातुरन्तपुरं
तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम्। वाग्यतां देवतागारे ददर्शाऽऽयाचतीं श्रियम
प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तथा। सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिष
तस्मिन् काले हि कौशल्या तस्थावामीलितेक्षणा। सुमित्रयाऽन्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणे
श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याऽभिषेचनम्। प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्
तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च। उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामनिन्दिताम्
Sarga 5
सन्दिश्य रामं नृपति श्श्वोभाविन्यभिषेचने। पुरोहितं समाहूय वशिष्ठमिदमब्रवीत्
गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन। श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम्
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः। स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।2.5.3
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः। स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।2.5.3
स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम्। तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेशमुनिसत्तमः
तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमः। मानयिष्यन्समानार्हं निश्चक्राम निवेशनात्
अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः। ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम्
स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च। प्रियार्हं हर्षयन्राममित्युवाच
प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि। उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया
प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः। पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा
इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम्। मन्त्रवत्कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः
ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः। अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात्
सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः। सभाजितो विवेशाऽथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः
हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ। यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः
स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशानात्। निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम्
बृन्दबृन्दैरयोध्यायां राजमार्गास्समन्ततः। बभूवुरभिसम्बाधाः कुतूहलजनैर्वृताः
जनबृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा। बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः
सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी। आसीदयोध्यानगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा
तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाबलो जनः। रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षदुदयं रवेः
प्रजालङ्कारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम्। उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम्
एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः। व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ
सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य सः। समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः
तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः। पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत्
चैव तदा तुल्यं सहासीनास्सभासदः। आसनेभ्यस्समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम्
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम्। विवेशान्तः पुरं राजा सिंहो गिरिगुहामि
तदग्य्रवेषप्रमदाजनाकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्। विदीपयंश्चारु विवेश पार्थ
Sarga 6
गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः। सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत्
प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा। महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले
शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम्। ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे
शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम्। ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे
एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुद्ध्य सः। अलङ्कारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश
तत्र श्रृण्वन्सुखा वाच स्सूतमागधवन्दिनाम्। पूर्वां सध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः
तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम्। विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास स द्विजान्
तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तदा। अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः
कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम्। अयोध्यानिलयश्श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः
ततः पौरजनस्सर्वश्श्रुत्वा रामाभिषेचनम्। प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभयितुं प
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च। चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च। चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च। चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।
नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम्। मनः कर्णसुखा वाच श्शुशृवुश्च ततस्ततः
रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः। रामाभिषेके सम्प्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु
बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु सङ्घशः। रामाभिषवसंयुक्ताश्चक्रुरेवं मिथः कथाः
कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः। राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने
प्रकाशकरणार्थं च निशागमनशङ्कया। दीपवृक्षां स्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः
अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः। आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम्।।2
अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः। आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम्।।2
अहो महात्मा राजाऽयमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः। ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्येऽभिष
सर्वेप्यनुगृहीता स्मो यन्नो रामो महीपतिः। चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः
अनुद्धतमनाः विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः। यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथाऽस्मास्वप
चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः। यत्प्रसादोनभिषिक्तं तु रामं द्रक्ष्यामहे वय
एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवु स्तदा। दिग्भ्योपि श्रुतवृत्तान्ता: प्राप्ता जानप
ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम्। रामस्य पूरयामासुः पुरीं जान
जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निस्वनः। पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वन
ततस्तदिन्द्रक्षयसन्निभं पुरं दिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः। समन्तत स्सस्वनमाकुलं बभ
Sarga 7
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता। प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया
सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम्। अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृत
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृत
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृत
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्। वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृत
प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्। अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्र
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती। राममाता धनं किन्नु जनेभ्यस्सम्प्रयच्छति
अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे। कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा। आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघव श्रियम्
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम्। राजा दशरथो राममभिषेचयिताऽनघम्
धात्र्यास्तु वचनं शृत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता। कैलासशिखराकारा त्प्रासादादवरोहत
सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी। शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते। उपप्लुतामौघेन किमात्मानं न बुध्यसे
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे। चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः। कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्
कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे। विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृ
मन्थरा तु वच श्श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्। उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविश
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी। विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्
अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्। रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्य
साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता। दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्। त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः। उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे
धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः। शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता
उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्। अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयि
उपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु। काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया। आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया
यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः। राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्व
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते। रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव। त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मय
मन्थाराया वचश्श्रुत्वा शयाना सा शुभानना। उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारद
अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता। एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्
दत्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा। कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीद
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम्। एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि
रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये। तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषे
न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम्। तथा ह्यवोचस्त्वम
Sarga 8
मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्। उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता
हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे। शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे
मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती। यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यस
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्। अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृ
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्। तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते
लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः। शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्म
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि। राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः
विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः। भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती त
सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते। यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजो
प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्। उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त
एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि। पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः। अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भ
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः। रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशश
धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः। रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज
भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति। सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्। पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे। भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे
यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः। कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा। मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः
कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता। दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे
भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः। राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते
न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि। स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननय
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः। स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्
असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति। अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले
साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे। सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्। देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा
बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया। सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि
भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः। लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः
श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः। सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भ
गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः। अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति। रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संश
तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः। एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति। यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप
स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः। समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे
अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्। प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि
दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया। राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्। तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति। अतो हि सञ्चिन्तय राज
Sarga 9
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना। दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्। यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे। यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे। यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमि
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि। श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी। किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे। भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी। रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः। अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः। ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्। रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽ
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा। असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः। तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षित
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने। स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वर
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।। कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यत
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।। कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यत
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्। प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यत
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते। शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः। रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकला
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः। त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्। तव प्रियार्थं राजा हि प्
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः। मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च। दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्। तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः। व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च। भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभ
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्। रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुत
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्। एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भा
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति। भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति। तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।2.9
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।2.9.35।। रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य व
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।2.9.36।। हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्र
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।2.9.37।। कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।2.9.38।। पृथिव्यामसि कुब्ज
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।2.9.39।। नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।2.9.40।। त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।2.9.41।। अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभम
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।2.9.42।। विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।2.9.43।। जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावु
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।2.9.44।। अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसी
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।2.9.45।। सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।2.9.46।। मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र व
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।2.9.47।। अभिषिक्ते च भरते राघवे
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।2.9.48।। लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्या
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।2.9.49।। कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणा
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।। चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।। चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः। पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्। शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते। उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह। क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि। वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः। एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यत
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः। उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे। अतो हि कल्याणि
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः। निधायहस्तौ हृदयेऽतिव
यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि। वनं गते वा सुचिराय रा
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्। न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीव
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी। असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तद
उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा। नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तम
Sarga 10
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम्। तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नर
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी। मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता। नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिन
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम्।।2.10.4।। बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम्।।2.10.5।। संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृक
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च।।2.10.6।। अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमि
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च।।2.10.7।। अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा न
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा।।2.10.8।। एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम्।।2.10.9।। उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्।।2.10.10।। प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः।।2.10.11।। पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामन
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामन
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामन
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामन
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम्।।2.10.12।। वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामन
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः।।2.10.17।। अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत।।2.10.18।। न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश क
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत।।2.10.19।। यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः।।2.10.20।। देव देवी भृशं कृद्धा क्रोध
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः।।2.10.21।। विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुल
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम्।।2.10.22।। प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीप
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।। अपापः पापसङ्कल्पां ददर्
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।। अपापः पापसङ्कल्पां ददर्
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम्।।2.10.23।। अपापः पापसङ्कल्पां ददर्
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने। महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम्
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः। कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम्। देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता।।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि।।2.10.29।। भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथि
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः।।2.10.30।। सुखितां त्वां करिष्यन्ति
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम्।।2.10.31।। कः प्रियं लभतामद्य को
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।। अवध्यो वध्यतां को वा को व
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।2.10.32।। अवध्यो वध्यतां को वा को व
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः। न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि। बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि।।2.
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।। प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।2.10.36।। प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्। ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने। तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागत
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम्।।2.10.40।। परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपच
Sarga 11
तं मन्मथशरैर्विद्धमं कामवेगवशानुगम्। उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः
नास्मि विप्रकृतादेव केनचिन्नावमानिता। अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तमिच्छामि त्वया कृत
प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि। अथ तद्व्याहरिष्यामि यदभिप्रार्थित
तामुवाच महातेजाः कैकेयीमीषदुत्स्मितः। कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु शुचिस्मिताम्
आवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम। मनुजो मनुजव्याघ्राद्रामादन्यो न विद्यते
तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना। शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छासि
यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम्। तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्
आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणेयं मनुजर्षभम्। तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्
भद्रे हृदयमप्येतदनुमृशोद्धरस्व मे। एतत्समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत्साधु मन्यसे
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि। करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे
सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम्। निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः
तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमागतम्। व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम्
यथा क्रमे शपसि वरं मम ददासि च। तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद्देवास्साग्निपुरोगमाः
चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः। जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षस
चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः। जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वा सराक्षस
सत्यसन्धो महातेजाः धर्मज्ञः सुसमाहितः। वरं मम ददात्येष तन्मे श्रृण्वन्तु दैवताः
इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च। ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्
स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे। तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा
तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः। जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ
तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम्। तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसङ्गर
तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम्। अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद
वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः। प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्। वरौ यौ मे त्वया देव तदा दत्तौ महीपते।।2.11.23।।
अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः।।2.11.24।। अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम्।
यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया।।2.11.25।। तदा दैवासुरे युद्धे तस्य क
नव प़ञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।।2.11.26।। चीराजिनजटाधारी रामो भवतु तापसः।
भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्।।2.11.27।। एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे। अद्य
भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्।।2.11.27।। एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे। अद्य
स राजराजः भव सत्यसङ्गरः कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च। परत्रवासे हि वदन्त्यनुत्तम
Sarga 12
ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः। चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च
किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम। अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्। प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यत
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्। प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यत
इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्। प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यत
चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।2.12.6।। कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदह
नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।2.12.7।। किं कृतं तव रामेण पापं पापे म
यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।2.12.8।। तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिह
त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।2.12.9।। अविज्ञानान्नृपसुता व्याली
जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।2.12.10।। अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्
कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।2.12.11।। जीवितं वाऽत्मनो रामं न
परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।2.12.12।। अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति
तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।2.12.13।। न तु रामं विना देहे तिष्
तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।2.12.14।। अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।। अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।। अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्
किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।। अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्
तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्। आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवश
इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्। अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मति
नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम। अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्
ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना। बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम
तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः। कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च
अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः। कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे
रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने। तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्
रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा। विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये
शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्। कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।। सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन च
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।। सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन च
सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः। गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्
सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्। विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि
तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्। पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि
न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः। स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रिय
क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता। अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्म
मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः। दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि
पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते। तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्यु
अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते। शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशे
इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37
इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्। घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37
यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे। धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यस
यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह। कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि
यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्। तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक
किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप। यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे
शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ। अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्
सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते। समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च। सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दु
भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्। यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व
अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः। पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते
एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्। अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम
भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप। यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्
एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह। विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा
श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्। रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।2.
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।। तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्
प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।। तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्
स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्। ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिव
नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः। हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः
दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्। अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।2.12.56
शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।2.12.57।। बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये व
कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।2.12.58।। राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघ
विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।2.12.59।। यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस
नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।2.12.60।। किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे
न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।2.12.61।। रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्
कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।2.12.62।। मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैव
तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।। कथं द्रक्ष्याम्यपाव
तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।। कथं द्रक्ष्याम्यपाव
यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।2.12.65।। परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्
कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।2.12.66।। यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत
किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।2.12.67।। किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृ
यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।। भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठ
यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।। भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठ
इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।2.12.70।। अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिव
विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।2.12.71।। सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं
कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।2.12.72।। मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वन
वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।2.12.73।। हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरे
न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।2.12.74।। चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि
सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.75।। न हि प्रव्राजिते रामे देवि जी
सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्। रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां न
अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे। गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमि
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्। धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह
अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव। दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्
चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता। अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा
रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये। बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृ
मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना। तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्ह
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्। यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष
व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः। भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्
नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्। स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव व
यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः। प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः कर
शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।2.12.87।। स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ
राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।2.12.88।। मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्य
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।2.12.89।। इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्
कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।2.12.90।। दुःखान्यसहती देवी मामेवानुम
कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।2.12.91।। प्रक्षिप्य नरके सा त्
मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।2.12.92।। इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं
प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।2.12.93।। मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेत
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।। मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्ग
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।। मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्ग
त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि। अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।
कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।2.12.97।। पद्भ्यां रामो महारण्ये व
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।। अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पा
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।। अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पा
महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।2.12.100।। काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स
कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।2.12.101।। रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम
धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा। न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मात
अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे। किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हित
परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः। कृत्स्नं हि सर्वं क
अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्। नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि
विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि। रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्
विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्। चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी
मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह। पुरं च राष्ट्रं च निहत्य ब
नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे। न नाम ते केन मुखात्पतन
न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्। कथन्नु रामे ह्यभिरामव
प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज। न ते करिष्यामि
क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्। न जीवितुं त्वां व
न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः। ममाहितं देवि न क
स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया। पपात देव्याश्चरणौ प्रसा
Sarga 13
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।2.13.1।।
अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम्। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम्।।2.13.1।।
त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः। मम चेमं वरं कस्माद्विधारयितुमिच्छसि
एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा। प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्नि
मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे। हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव
स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम्। प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत
कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो मया। यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यत
अपुत्रेण मया पुत्रश्श्रमेण महता महान्। रामो लब्धो महाबाहु स्सकथं त्यज्यते मया
शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधो क्षमापरः। कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते
कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम्। अभिराममहं रामं प्रेषयिष्यामि दण्डकान्
सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च। दुखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः
यदि दुःखमकृत्वाऽद्य मम संक्रमणं भवेत्। अदुःखार्हस्य रामस्य तत स्सुखमवाप्नुयाम्
नृशंसे पापसङ्कल्पे रामं सत्यपराक्रमम्। किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम।।2.
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः।।2.13.14।। अस्तमभ्यगमत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।
सा त्रियामा तथार्त्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता।।2.13.15।। राज्ञो विलपमानस्य न व्यभास
तथैवोष्णं विनिश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः।।2.13.16।। विललापार्तवद्युखं गगनासक्तलोचन
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषणे।।2.13.17।। क्रियतां मे दया भद्रे मयाऽयं
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्।।2.13.18।। नृशंसां कैकयीं द्रष्टुं यत
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः।।2.13.19।। प्रसादयामास पुनः कैकेयीं चेदम
साधु वृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः।।2.1.20।। प्रसादः क्रियतां देवि भद्रे रा
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्।।2.13.21।। कुरु साधु प्रसादं मे बाले सहृद
प्रसीद देवि रामोमेत्वद्दत्तं राज्यमव्यम्।।2.13.22।। लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्न
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च।।2.13.23।। प्रियमेतद्गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक
विशुद्धभावस्य सुदुष्टभावा ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः। श्रुत्वा विचित्रं करुण
ततस्स राजा पुनरेव मूर्छितः प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम्। समीक्ष्य पुत्रस्य वि
इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः विबोध्यमानः प्रतिबोधनं त
Sarga 14
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि। विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्र
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्। शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातु
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः। सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबो
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः। प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्त
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे। याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः। सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नाति
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः। सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्प
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः। सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्। प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि। अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया। नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथ
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्। स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः। कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिद
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः। तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया स
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति। अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः। रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया। व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्। हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमव
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः। प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिन
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः। उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्। आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्। निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भ
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः। राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना। ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छ
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे। पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे। पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजि
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजि
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजि
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्। विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजि
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।2.14.31।। वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।2.14.32।। द्वारे मनुजसिंहस्य सचि
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।2.14.33 वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामि
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।। औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।2.14.42।। पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।2.14.43।। स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविव
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।2.14.44।। न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।2.14.45।। वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।2.14.46।। सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।2.14.47।। प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।2.14.48।। सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्व
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।2.14.49। ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।2.14.50।। बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां ब
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।2.14.51।। विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।2.14.52।। वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्र
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।। बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यम
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।। बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यम
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः। स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्। अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति। शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच ध
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्। प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्म
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।2.14.61।। तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैके
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।2.14.62।। प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमु
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।2.14.63।। राममानय भद्रं ते नात्र कार्या
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।2.14.64।। निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजश
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।2.14.65।। व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।2.14.66।। निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।2.14.67।। निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्। ददर्श पौरान्विविधान्महाधन
Sarga 15
ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः। उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः
अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च। राघवस्याभिषेकार्थे प्रियमाणास्तु संगताः
उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि। लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्
काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलंकृतम्।।2.15,4।। रथः च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व
गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम्।।2.15.5।। याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः
गङ्गायमुनयोःपुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम्।।2.15.5।। याश्चान्या स्सरितः पुण्या ह्रदाः
सलाजाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः।।2.15.7।। पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भा स्सुमनसः पयः।।2.15.8।। वेश्याश्चैव शुभाचारा स्सर्वा
चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभूषितम्।।2.15.9।। सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यज
चन्द्रमण्डलसङ्काशमातपत्रं च पाण्डुरम्।।2.15.10।। सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस
पाण्डुरश्च वृषस्सज्जः पाण्डुरोऽश्वश्च सुस्थितः।।2.15.11।। प्रसृतश्च गजःश्रीमानौप
अष्टौ च कन्या माङ्गल्या स्सर्वाभरणभूषिताः।।2.15.12।। वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिन
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।। तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिष
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।। तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिष
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये संभ्रियेताभिषेचनम्।।2.15.13।। तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिष
इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन्।।2.15.16।। अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त
रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितोऽस्म्यहम्।।2.15.17।। पूज्या राज्ञो भवन्तस्तु
अयं पृच्छामि वचनात्सुखमायुष्मतामहम्।।2.15.18।। राज्ञः संप्रति बुद्धस्य यच्चागमनक
इत्युक्त्वाऽन्तः पुरद्वारमाजगाम पुराणवित्।।2.15.19।। सदाऽसक्तं च तद्वेश्म सुमन्त
तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशांपतेः।।2.15.20।। शयनीयं नरेन्द्रस्य तदाऽऽसाद
सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करणिमन्तरा।।2.15.21।। आशीर्भिर्गुणयुक्ताभि रभितुष्
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।2.15.22।। वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्र
गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम्।।2.15.23।। बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन
ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप।।2.15.24।। दर्शनं तेऽभिकांक्षन्ते प्रतिबु
स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम्।।2.15.25।। प्रतिबुध्य ततो राजा इदं
राममानय सूतेति यदस्यभिहितोऽनया।।2.15.26।। किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिहन्यते।
न चैव संप्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम्।।2.15.27।। इति राजा दशरथ स्सूतं तत्रान्वशात्
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम्।।2.15.28।। निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प
प्रसन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम्।।2.15.29।। हृष्टः प्रमुदित स्सूतो जगामाशु
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः।।2.15.30।। अभिषेचनसंयुक्तास्सर्वलोकस्य हृष्
ततो ददर्श रुचिरं कैलासशिखरप्रभम्।।2.15.31।। रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्र
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
महाकवाटविहितं वितर्दिशतशोभितम्।।2.15.32।। काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम्।
स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः नराकुलं राजकुलं विराजयन्। वरूथिना रामगृहाभिपातिना पुरस
ततस्समासाद्य महाधनं महत् प्रहृष्टरोमा स बभूब सारथिः। मृर्गैर्मयूरैश्च समाकुलोल्ब
स तत्र कैलासनिभास्स्वलंकृताः प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः। प्रियान्वरान् राम
स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ताः रामाभिषेकार्थकृता जनानाम्। नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थ
महेन्द्रसद्मप्रतिमं तु वेश्म रामस्य रम्यं मृगपक्षि जुष्टम्। ददर्श मेरोरिव श्रुङ्
उपस्थितैरञ्जलिकारकैश्च सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च। कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः स
ततो महामेघमहीधराभं प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम्। रामौपवाह्यं रुचिरं ददर्श शत्रुञ्
स्वलङ्कृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरा नमात्य मुख्यांश्च ददर्श वल्लभान्। व्यपोह्य सूतस
तदन्द्रिकूटाचलमेघसन्निभं महाविमानोपमवेश्मसंयुतम्। अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः प्र
Sarga 16
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्। प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।2.16
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्। प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।2.16
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान्। ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्य
ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः। सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रम
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः। क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि
ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः। सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः। तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्। ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्। ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्। ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे
तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा। ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत्
प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने। राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः
कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति। महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र म
एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः। ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह
देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे। मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम्
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा। सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा
सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी। जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह। सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम
यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः। ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति
हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्। सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च
पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा। आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी
राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्। कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्
दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्। कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्य
पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः। वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिश
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः। निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः। लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः। स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः। स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।2.16.2
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्। मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।2.16.2
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन्।।2.16.31।। निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव
छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः।।2.16.32।। जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृ
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत।।2.16.33।। तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः।।2.16.34।। अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्र
अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः।।2.16.35।। खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्।।2.16.36।। सिंहनादाश्च शूराणां तदा
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः।।2.16.37।। कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः।।2.16.38।। वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षि
नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन।।2.16.39।। पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम्।।2.16.40।। अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः।।2.16.41।। रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।2.16.42।। शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वा
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।2.16.42।। शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वा
स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य। आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प
एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन्। एते वयं सर्व समृद्धकामा
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय। न ह्यप्रियं किञ्चन जातु
स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैः पुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः। महीयमानः प्रवरैश्च वा
Sarga 17
स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः। पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम्।।2.17
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम्।।2.17.2।। राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूप
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।2.17.3।। उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।2.17.3।। उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।2.17.3।। उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्
ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथं यथा। दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगरुचन्दनैः।।2.17.6।। ना
अशीर्वादान्बहून् शृण्वन्सुहृद्भिस्समुदीरितान्।।2.17.7।। यथार्हं चापि सम्पूज्य सर
पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः।।2.17.8।। अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय।
यथास्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः।।2.17.9।। ततस्सुखतरं रामे वत्स्यामस्सत
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः।।2.17.10।। यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये
अतो हि नः प्रियतरं नान्यत्किञ्चिद्भविष्यति।।2.17.11।। यथाऽभिषेको रामस्य राज्येना
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाश्शुभाः।।2.17.12।। आत्मसम्पूजनीश्शृण्वन्ययौ राम
न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात्।।2.17.13।। नर श्शक्नोत्यपाक्रष्टुमत
यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति।।2.17.14।। निन्दित स्सर्वल्लोकेषु स्वात
सर्वेषु हि स धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम्।।2.17.15।। चतुर्णां हि वयः स्थानां
चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यान्यायतनानि च।।2.17.16।। प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपते स
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।2.17.17।। प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरो
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।2.17.17।। प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरो
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।2.17.17।। प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरो
स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः।।2.17.20।। पदातिरपरे कक्ष्ये
स सर्वा स्समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः। सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्
तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जन स्स सर्वो मुदितो नृपात्मजे। प्रतीक्षते तस्य
Sarga 18
स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे। कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता
स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्। ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः
रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः। शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषित
तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्। रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्
इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्। निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्
इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्। निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्
अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्। बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि
चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः। किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति
अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति। तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्
स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः। कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्
कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता। कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय
अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः। विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते
शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते। सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्
कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने। शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा म
अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः। मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे
यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः। कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते
कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम। उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः
एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः। किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे
एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना। उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः
न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन। किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते
प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते। तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं
एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च। स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्त
अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः। स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति
धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि। तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा
यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम्। करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्
यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते। ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्
एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्। उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ
अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः। अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।2.1
अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः। अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।2.1
तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्। करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभ
तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्। उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्
पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव। रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे
तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्। गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव
यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि। आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु
सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्। त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि
भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्। त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव
सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः। अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस
भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्। नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्
एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः। शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्ष
एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन। सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्
इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां न चैव रामः प्रविवेश शोकम्। प्रविव्यथे चापि महानुभावो
Sarga 19
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्। श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः। नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः। यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च। नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रि
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे। स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च। हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरताया
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः। तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपाल
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः। वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः। अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी। प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामा
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः। भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः
तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्। राम तस्मादित श्शीघ्रं वनं त्वं गन्तुम
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते। नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽ
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्। पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽ
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः। मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूष
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः। कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्। श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे। विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया। प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्। यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्। वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्। यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्। ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा। तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता। शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा। कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्। निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह। लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धन
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्। शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचाल
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति। लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्ष
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्। सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जन
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जन
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः। नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः। शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्। मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः। सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्। न चैव रामोऽत
Sarga 20
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च। गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्
कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा। तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम्। यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम्।।.
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः। पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसन
रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः। जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी
सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्। उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः। जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म रा
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः। ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्
प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः। स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः। न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः
कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता। प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्र
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा। अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला
प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्त:पुरं शुभम्। ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्। दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम्। दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा।।2.
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम्। तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्ण
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्। अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा
स मातरमभिक्रान्तामुपसंगृह्य राघवः। परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः। कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्। प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं च
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव। अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः। मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः। प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे
देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्। इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे। विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति। मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम्
स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने। आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन्
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने। पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव। रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्
उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम्। पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणि
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता। उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव। न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः
एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः। अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे। अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं म
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्। अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति। मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः
त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता। किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे
अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता। परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा
योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते। कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभि
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत्। कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दु
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम्। विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम्। कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम्
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः। दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया
स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते। प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्
ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम। यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षत
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते। अनेन दुःखेन च देहमर्पि
इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि। तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा
यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः। गताहमद्यैव परेतसंसदं वि
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ। अनुव्रजिष्यामि वनं त्वय
भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्। व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद
Sarga 21
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्। उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्। त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः। नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम्। येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः। स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरे
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्। अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्
तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः। पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः। तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव। क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठत
निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ। करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्य
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति। सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता। अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्य
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम्
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ। दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्। काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः। सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति। प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवध
हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः। देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यत
एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः। उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया। यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि र
न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्। विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामि
धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि। शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्। परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम्। त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा। त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्। अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्याम
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्। ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सर
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः। उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम। प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यह
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा। गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चित
अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः। खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः
जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्। कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम्। पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम्
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्। एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये। पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते
तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा। पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयत
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्। वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्। विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम्
मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण। अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्। धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा। न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रि
सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्। पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदि
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्। धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्ध
तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः। उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरस
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्। शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्। ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्द
शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः। वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वच
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया। पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः
अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च। वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्
एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च। मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी
यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च। न त्वाऽनुजानामि न मां वि
किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन। श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निध
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः। भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्
स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम्। धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च। मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्
धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु। ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भ
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत। द्वेष्यो भवत्यर्थ
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात्। यद्व्यादिशेत्का
स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत्। स ह्यावयोस्तात गुरुर्नि
तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने। देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत
सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि। यथा समाप्ते पुनराव्
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्। अदीर्घकाले न तु देवि जीवि
प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्। अथानुजं भृशमनुशास्य दर्श
Sarga 22
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्। श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।2.
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्। श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।2.
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्। अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्। अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम
सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः। अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ
यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते। माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु
तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे। मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन। मातृ़णां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्र
सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः। परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम
तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते। सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च म
अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण। अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः
मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा। सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि। गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम्
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्। तं तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्या
कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने। राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निव
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने। यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भव
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्। भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा
सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः। उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवा
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा। ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्त
यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते। व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर
कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्। यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ। यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत्
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः। उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्य
असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते। निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत्
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना। व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद
तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम्। प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्
एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः। मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति
अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु। उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति
मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये। राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोद
न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया। दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्ट
Sarga 23
इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः। श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षय
तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः। निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषि
तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा। बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं म
अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः। तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरो
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।2.23.5।। धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ
अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्।।2.23.5।। धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ
किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि।।2.23.7।। पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते।
सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे।।2.23.8।। तयोस्सुचरितं स्वार्थ
यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव।।2.23.9।। तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः
लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्। नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हस
येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते। स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्
कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः। करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम्
यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते। जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्
मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः। तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभ
यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्। तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते
विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते। वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते
दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्। न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति
द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च। दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भव
अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः। यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिष
अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्। प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये
लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम्। न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं प
यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः। अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा
अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव। अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते
मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा। प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम
ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्। आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्व
पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते। प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपा
स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया। नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्
स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया। नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्
मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव। अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्
न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे। नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः।।2.23.
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।2.23.31।। असिना तीक्ष्णधारेण विद्यु
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम।।2.23.31।। असिना तीक्ष्णधारेण विद्यु
खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे। हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही
खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः। पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः
बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने। कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते
बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान्। विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु
अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति। राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं त
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च। वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।2.23.
अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च। वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च।।2.23.
ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम् तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः। यथा तवेयं वसुधा
Sarga 24
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देश पालने। कौशल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्र
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः। मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते। कथं स भोक्ष्यतेऽनाथो वने मूलफलान
कः एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्। गुणवान्दयितो राज्ञा राघवो यद्विवा
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्। लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः। विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः। विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।
अयं तु मामात्मभव स्तवादर्शनमारुतः। विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः।।2.24.6।।
कथं हि धेनु स्स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति। अहं त्वाऽनुगमिष्यामि यत्र पुत्र गम
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः। श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदु
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते। भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः। स भवत्या न कर्तव्यो मनसाऽपि विगर्हि
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः। शुश्रूषा क्रियतां तावत्सहि धर्मस्सनातनः
एवमुक्ता तु रामेण कौशल्या शुभदर्शना। तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः। भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः। राजा भर्ता गुरु श्श्रेष्ठस्सर्वेषामीश्वरः
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च। वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा। उवाच परमार्ता तु कौशल्या पुत्रवत्सला
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्। नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यां मृगीं
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्।।2.24.20।। जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवत
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः। न ह्यनाथा वयं राज्ञा लोकनाथेन धीमता
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः। भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतस्सदा
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः। श्रमं नावाप्नुयात्किञ्चिदप्रमत्ता त
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्। राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा। भर्तारं नानुवर्तेत सा तु पापगतिर्भवेत्
भर्तु श्शुश्रूषया नारी लभते स्वर्गमुत्तमम्। अपि या निर्नमस्कारा निवृत्ता देवपूजन
शुश्रूषामेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता। एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः
अग्निकार्येषु च सदा सुमनोभिश्च देवताः। पूज्यास्ते मत्कृते देवि बाह्मणाश्चैव सुव्
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी। नियता नियताहारा भर्तृशुश्रूषणे रता
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति। यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवि
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा। कौशल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक। विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभुः। पुनस्त्वयि निवृत्ते तु भविष्यामि
प्रत्यागते महाभागे कृतार्थे चरितव्रते। पितुरानृण्यतां प्राप्ते त्वयि लप्स्ये परं
कृतान्तस्य गतिः पुत्र दुर्विभाव्या सदा भुवि। यस्त्वां सञ्चोदयति मे वच आच्छिद्य र
गच्छेदानीं महाबाहो क्षेमेण पुनरागतः। नन्दयिष्यसि मां पुत्र साम्ना वाक्येन चारुणा
अपीदानीं स कालस्स्याद्वनात्प्रत्यागतं पुनः। यत्त्वां पुत्रक पश्येयं जटावल्कलधारि
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा। उवाच रामं शुभलक्षणं वचो बभू
Sarga 25
साऽवनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचिः। चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी
न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम। शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे
यं पालयसि धर्मं त्वं धृत्या च नियमेन च। स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु
येभ्यः प्रणमसे पुत्र चैत्येष्वायतनेषु च। ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः
यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता। तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैस्समुदितं
पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा। सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः
समित्कुश पवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च। स्थण्डिलानि विचित्राणि शैला वृक्षाः क्षुपा
स्वस्तिसाध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षयः। स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भग
ऋतवश्चैव पक्षाश्च मासा स्संवत्सराः क्षपाः।।2.25.9।। दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति
स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः।।2.25.10।। स्कन्दश्च भगवान्देव स
स्मृतिर्धृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः।।2.25.10।। स्कन्दश्च भगवान्देव स
याश्चापि सर्वतस्सिध्दा दिशश्च सदिगीश्वराः। स्तुता मया वने तस्मिन्पान्तु त्वां पु
शैलास्सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च। द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च
शैलास्सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च। द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च
ऋतवश्चैव षट्पुण्या मासास्संवत्सरास्तथा। कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते
महावने विचरतो मुनिवेषस्य धीमतः। तवादित्याश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदास्सदा
राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम्। क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत्पुत
प्लवगा वृश्चिका दंशामशकाश्चैव कानने। सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन्गहने तव
महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः। महिषा श्शृङ्गिणो रौद्रा न ते
नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सत्वजातयः। मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया संपूजितास्
आगमास्ते शिवास्सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः। सर्वसम्पत्तये राम स्वस्तिमान्गच्छ पु
स्वस्ति ते ऽस्त्वन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः। सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये
गुरुस्सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा। पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम्
अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखाच्च्युताः। उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां
सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतभर्ता तथर्षयः। ये च शेषास्सुरास्ते त्वां रक्षन्तु वनवास
इति माल्यैस्सुरगणान्गन्धैश्चापि यशस्विनी। स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चाऽयतलोचना
ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना। हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात्
घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्श्वेतसर्षपान्। उपसम्पादयामास कौशल्या परमाङ्गना
उपाध्याय स्सविधिना हुत्वा शान्तिमनामयम्। हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत्
मधु दध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यद्विजांस्ततः। वाचयामास रामस्य वनेस्वस्त्ययनक्रियाः
ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी। दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रव
यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते। वृत्रनाशे समभवत्तत्ते भवतु मङ्गलम्
यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताऽकल्पयत्पुरा। अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम्
अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत्। अदितिर्मङ्गलं प्रादात्तत्ते भवतु मङ्ग
त्रीन्विक्रमान्प्रक्रमतो विष्णोरमिततेजसः। यदासीन्मङ्गलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम्
ऋतवस्सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते। मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलाः
इति पुत्रस्य शेषांश्च कृत्वा शिरसि भामिनी। गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना।।2.2
इति पुत्रस्य शेषांश्च कृत्वा शिरसि भामिनी। गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना।।2.2
उवाचातिप्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी। वाङ्ग्मात्रेण न भावेन वाचाऽसंसज्जमानया
आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी। अवदत्पुत्र सिद्धार्थो गच्छ राम यथासुख
अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम्। पश्यामि त्वां सुखं वत्स सुस्थितं राजवर्त्
प्रणष्टदुःखसङ्कल्पा हर्षविद्योतितानना। द्रक्ष्यामि त्वां वनात्प्राप्तं पूर्णचन्द
भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम्। द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः
मङ्गलैरुपसपन्नो वनवासादिहागतः। वध्वा मम च नित्यं त्वं कामान्संवर्ध याहि भोः
मयाऽर्चिता देवगणाश्शिवादयो महर्षयो भूतमहासुरोरगाः। अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते हित
इतीव साऽश्रुप्रतिपूर्णलोचना समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि। प्रदक्षिणं चैव चकार रा
तथा तु देव्या स कृतप्रदक्षिणो निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः। जगाम सीतानिलयं महायश
Sarga 26
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्। कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त
अभिवाद्य च कौसल्यां राम स्संप्रस्थितो वनम्। कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त
वैदेही चापि तत्सर्वं न शुश्राव तपस्विनी। तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम्
देवकार्यं स्वयं कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना। अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्रं प्रतीक्
प्रविवेशाथ रामस्तु स्वं वेश्म सुविभूषितम्। प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ
अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम्। अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रिय
तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम्। तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः
विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम्। आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो
अद्य बार्हस्पत श्श्रीमान्युक्तः पुष्योऽनु राघव। प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः क
न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च। आवृतं वदनं वल्गु छत्रेणापि विराजते
व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम्। चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवान
वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ। स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः
न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः। मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म वि
न त्वां प्रकृतय स्सर्वा श्श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः। अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदा
चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषितैः। मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति ते
हस्ती चाग्रत श्श्रीमां स्तव लक्षणपूजितः। प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरि प्रभः
न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन। भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरस्कृतम
अभिषेको यथा सज्जः किमिदानीमिदं तव। अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते
इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः। सीते तत्र भवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम्
कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि। शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाभ्यागतं मम
राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन च। कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ
तयाऽद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते। प्रचोदित स्स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया। पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्। भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।
सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम्। भरतस्य समीपे तु नाहं कथ्यः कदाचन।
नापि त्वं तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन। अनुकूलतया शक्यं समीपे त्वस्य वर्तितुम्
तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम्। स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः
अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोस्समनुपालयन्। वनमद्यैव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनी
याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम्। व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयाऽनघे
काल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि। वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नरेश्वरः
माता च मम कौशल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता। धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्त स्सम्मानमर्ह
वन्दितव्याश्च ते नित्यं या श्शेषा मम मातरः। स्नेह प्रणयसम्भोगै स्समा हि मम मातरः
भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः। त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम
विप्रियं न च कर्तव्यं भरतस्य कदाचन। स हि राजा प्रभुश्चैव देशस्य च कुलस्य च
आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः। राजान स्सम्प्रसीदन्ति कुप्यन्तिच विपर्यये
औरसानपि पुत्रान्हि त्यजन्त्यहितकारिणः। समर्थान्सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः
सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञस्समनुवर्तिनी। भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा
अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि। यथा व्यलीकं कुरुषे न क
Sarga 27
एवमुक्ता तु वैदेही प्रियार्हा प्रियवादिनी। प्रणयादेव संक्रुद्धा भर्तारमिदमब्रवीत
किमिदं भाषसे राम वाक्यं लघुतया ध्रुवम्। त्वया यदपहास्यं मे श्रुत्वा नरवरात्मज
आर्यपुत्र पिता माता भ्राता पुत्रस्तथा स्नुषा। स्वानि पुण्यानि भुञ्जानाः स्वं स्व
भर्तुर्भाग्यं तु भार्यैका प्राप्नोति पुरुषर्षभ। अतश्चैवाहमादिष्टा वने वस्तव्यमित
न पिता नात्मजो नात्मा न माता न सखीजनः। इह प्रेत्य च नारीणां पतिरेको गतिस्सदा
यदि त्वं प्रस्थितो दुर्गं वनमद्यैव राघव। अग्रतस्ते गमिष्यामि मृद्नन्ती कुशकण्टका
ईर्ष्यारोषौ बहिष्कृत्य भुक्तशेषमिवोदकम्। नय मां वीर विस्रब्धः पापं मयि न विद्यते
प्रासादाग्रैर्विमानैर्वा वैहायसगतेन वा। सर्वावस्थागता भर्तुः पादच्छाया विशिष्यते
अनुशिष्टाऽस्मि मात्रा च पित्रा च विविधाश्रयम्। नाऽस्मि सम्प्रति वक्तव्या वर्तितव
अहं दुर्गं गमिष्यामि वनं पुरुषवर्जितम्। नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम्
सुखं वने निवत्स्यामि यथैव भवने पितुः। अचिन्तयन्ती त्रीन्लोकांश्च्चिन्तयन्ती पतिव
शुश्रूषमाणा ते नित्यं नियता ब्रह्मचारिणी। सह रंस्ये त्वया वीर वनेषु मधुगन्धिषु
त्वं हि शक्तो वने कर्तुं राम सम्परिपालनम्। अन्यस्यापि जनस्येह किं पुनर्मम मानद
सह त्वया गमिष्यामि वनमद्य न संशयः। नाहं शक्या महाभाग निवर्तयितुमुद्यता
फलमूलाशना नित्यं भविष्यामि न संशयः। न ते दुःखं करिष्यामि निवसन्ती सह त्वया
इच्छामि सरितश्शैलान्पल्वलानि वनानि च। द्रष्टुं सर्वत्र निर्भीता त्वया नाथेन धीमत
हंसकारण्डवाकीर्णाः पद्मिनीस्साधुपुष्पिताः। इच्छेयं सुखिनी द्रष्टुं त्वया वीरेण स
अभिषेकं करिष्यामि तासु नित्यं यतव्रता। सह त्वया विशालाक्ष रंस्ये परमनन्दिनी
एवं वर्षसहस्राणां शतं वाऽहं त्वया सह। व्यतिक्रमं न वेत्स्यामि स्वर्गोऽपि न हि मे
स्वर्गेऽपि च विना वासो भविता यदि राघव। त्वया मम नरव्याघ्र नाहं तमपि रोचये
अहं गमिष्यामि वनं सुदुर्गमं मृगायुतं वानरवारणैर्युतम्। वने निवत्स्यामि यथा पितुर
अनन्यभावामनुरक्तचेतसं त्वया वियुक्तां मरणायनिश्चिताम्। नयस्व मां साधु कुरुष्व या
तथा ब्रुवाणामपि धर्मवत्सलो न च स्म सीतां नृवरो निनीषति। उवाच चैनां बहु सन्निवर्त
Sarga 28
स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः। न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन
सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्। निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवा
सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा। इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम्
सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले। वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध म
सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः। बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते
हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते। सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्
गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम्। सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम
क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः। दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखम
सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः। मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्
लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः। निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्
सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले। रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम
अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना। फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम्
उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि। जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा
देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम्। प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजन
कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः। चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम्
उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः। आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम्
यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि। यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम्
अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः। भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्
सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि। चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्
नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः। तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम्।।.
पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह। बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्
द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशा: काशाश्च भामिनि। वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम्
कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च। अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम्
क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः। न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम
तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव। विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम्
वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदा बभूव रामेण यदा महात्मना। न तस्य सीता वचनं चकार त त्
Sarga 29
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सीता रामस्य दुःखिता। प्रसक्ताश्रुमुखी मन्दमिदं वचनमब्रवीत्
ये त्वया कीर्तिता दोषा वने वस्तव्यतां प्रति। गुणानित्येव तान्विद्धि तव स्नेहपुरस
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा। पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारि
मृगा स्सिंहा गजाश्चैव शार्दूला श्शरभास्तथा। पक्षिण स्सृमराश्चैव ये चान्ये वनचारि
त्वया च सह गन्तव्यं मया गुरुजनाज्ञया। त्वद्वियोगेन मे राम त्यक्तव्यमिह जीवितम्
न हि मां त्वत्समीपस्थामपि शक्नोतिराघव। सुराणामीश्वर श्शक्रः प्रधर्षयितुमोजसा
पतिहीना तु या नारी न सा शक्ष्यति जीवितुम्। काममेवं विधं राम त्वया मम निदर्शितम्
अथ चापि महाप्राज्ञ ब्राह्मणानां मया श्रुतम्। पुरा पितृगृहे सत्यं वस्तव्यं किल मे
लक्षणिभ्यो द्विजातिभ्य श्शृत्वाऽहं वचनं पुरा। वनवासकृतोत्साहा नित्यमेव महाबल
आदेशो वनवासस्य प्राप्तव्य स्स मया किल। सा त्वया सह तत्राहं यास्यामि प्रिय नान्यथ
कृतादेशा भविष्यामि गमिष्यामि सह त्वया। कालश्चायं समुत्पन्न स्सत्यवाग्भवतु द्विजः
वनवासेऽभिजानामि दुःखानि बहुथा किल। प्राप्यन्ते नियतं वीर पुरुषैरकृतात्मभिः
कन्यया च पितुर्गेहे वनवास श्शृतो मया। भिक्षिण्या स्साधुवृत्ताया मम मातुरिहाग्रतः
प्रसादितश्च वै पूर्वं त्वं मे बहुतिथं प्रभो। गमनं वनवासस्य काङ्क्षितं हि सह त्वय
कृतक्षणाऽहं भद्रं ते गमनं प्रति राघव। वनवासस्य शूरस्य चर्या हि मम रोचते
शुद्धात्मन्प्रेमभावाध्दि भविष्यामि विकल्मषा। भर्तारमनुगच्छन्ती भर्ता हि मम दैवतम
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया। श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणान
प्रेत्यभावे हि कल्याण स्सङ्गमो मे सह त्वया। श्रुतिर्हि श्रूयते पुण्या ब्राह्मणान
एवमस्मात्स्वकां नारीं सुवृत्तां हि पतिव्रताम्। नाभिरोचयसे नेतुं त्वं मां केनेह ह
भक्तां पतिव्रतां दीनां मां समां सुखदुःखयोः। नेतुमर्हसि काकुत्स्थ समान सुखदुःखिनी
ययदि मां दुःखितामेवं वनं नेतुं न चेच्छसि। विषमग्निं जलं वाऽहमास्थास्ये मृत्युकार
एवं बहुविधं तं सा याचते गमनं प्रति। नानुमेने महाबाहुस्तां नेतुं विजनं वनम्
एवमुक्ता तु सा चिन्तां मैथिली समुपागता। स्नापयन्तीव गामुष्णैरश्रुभिर्नयनच्युतैः
चिन्तयन्तीं तथा तां तु निवर्तयितुमात्मवान्। ताम्रोष्ठीं स तदा सीतां काकुत्स्थो ब
Sarga 30
सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा। वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत्
सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम्। प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम्
किं त्वाऽमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः। राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्
अनृतं बत लोकोऽयमज्ञानाद्यदि वक्ष्यति। तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे
किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते। यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरा
द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम्। सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम
न त्वहं मनसाऽप्यन्यं द्रष्टाऽस्मि त्वदृतेऽनघ। त्वया राघव गच्छेयं यथाऽन्या कुलपां
स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम्। शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छ
यस्य पथ्यं च रामाऽत्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे। त्वं तस्य भव वश्यश्च विधेयश्च सदाऽनघ
स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि। तपो वा यदि वाऽरण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह म
न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः। पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्विव
कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः। तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया
महावातसमुद्धूतं यन्मामपकरिष्यति। रजो रमण तन्मन्ये परार्थ्यमिव चन्दनम्
शाद्वलेषु यथा शिश्ये वनान्ते वनगोचर। कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः
पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु। दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम्
न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः। आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि
न च तत्र ततः किञ्चिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम्। मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दु
य स्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना। इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया स
अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यति। विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां गमम्
पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम्। उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम्
इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे। किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता
इति सा शोकसन्तप्ता विलप्य करुणं बहु। चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम्
सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना। चिरसन्नियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारण
तस्या स्फटिकसङ्काशं वारि सन्तापसम्भवम्। नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम
तच्चैवामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम्। पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम्
तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम्। उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा
न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये। न हि मेऽस्ति भयं किञ्चित्स्वयम्भोरिव सर्वतः
तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने। वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे
यत्सृष्टाऽसि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि। न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा
धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा। तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला
न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि। वचनं तन्नयति मां पितु स्सत्योपबृंहितम्
एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता। अतश्च तं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्स
अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते। स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम्
यत्त्रयं तत्त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि। नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्य
न सत्यं दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः। तथा बलकरा स्सीते यथा सेवा पितुर्हिता
स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्याः पुत्रास्सुखानि च। गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किञ्चिदप
देवगन्धर्वगोलोकान्ब्रह्मलोकां स्तथाऽपरान्। प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायण
स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः। तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मस्सनातनः
मम सन्ना मतिस्सीते त्वां नेतुं दण्डकावनम्। वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्
सा हि सृष्टाऽनवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे। अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव
सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च। व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम्
आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः। नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते
ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम्। देहि चाशंसमानेभ्य स्सन्त्वरस्व च
भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च। रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कर
भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च। रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कर
अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः। क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रम
Sarga 31
एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः। बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।
एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः। बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।
यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्। अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः
मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि। पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः
न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे। ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना
एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः। रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्र
अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्। किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम्
यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः। एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः। स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जल
स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः। प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा
मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्। को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्
अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव। स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः
सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता। दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शो
न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्। भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यव
तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा। सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर
एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता। धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्
एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन। अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा। प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्य
तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति। कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः
कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान्। यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपज
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च। पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी
कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते। कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पत
धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः। अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन्
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च। वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विना
भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते। अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च त
रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम्। व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृ
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्। जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्। जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्। जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।
स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः। इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम्
तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम्। रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम्
तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम्। काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्
अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम्। ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप
वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः। तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम्
वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम्। अभिप्रयास्यामि वनं सम
Sarga 32
ततश्शासन माज्ञाय भ्रातु श्शुभतरं प्रियम्। गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम्
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्। सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म द
ततस्सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह। जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रा
तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिस्सीतया सह। सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम्
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः। सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।2.3
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः। सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।2.3
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय। रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे
अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च। प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम्
पर्यङ्कमग्य्रास्तरणं नानारत्नविभूषितम्। तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि
नाग श्शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम। तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजसत्तम
इत्युक्तस्स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृहृयतत्। रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिष श्शुभ
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः। सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्व
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ। अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैस्सस्यमिवाम्ब
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद। सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति। आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति। आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्
सूतश्चित्ररथश्चार्य सचिवस्सुचिरोषितः। तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथ
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।। नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।। नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।। नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।।2.32.21।। तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं
अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम्।।2.32.22।। तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान्
तत स्सपुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम्।।2.32.23।। यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणां
अथाऽब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः।।2.32.24।। सम्प्रदायबहुद्रव्यमेकैकस्योपज
लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम।।2.32.25।। अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं म
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्।।2.32.26।। उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयत
ततोऽस्य धनमाजह्रुस्सर्वमेवोपजीविनः।।2.32.27।। स राशिस्सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यद
ततस्सपुरुषव्याघ्र स्तद्धनं सहलक्ष्मणः।।2.32.28।। द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ
तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः।।2.32.29।। क्षतवृत्तिर्वने नित्य
तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।।2.32.30।। अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।।2.32.31।। रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदव
स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।।2.32.32।। स प्रातिष्ठत पन्थानं यत
भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि।।2.32.33।। आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।2.32.34।। निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।2.32.34।। निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत
तमुवाच ततो राम: परिहास समन्वितम्। गवां सहस्रमप्येकं न नु विश्राणितं मया।।2.32.36
स शाटीं त्वरितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्।।2.32.37।। आविद्ध्य दण्डं चिक
स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः।।2.32.38।। गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्
तं परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात्।।2.32.39।। आनयामास ता गोपै स्त्रिजटायाश
उवाच स ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्। मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम
इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया। इमं भवानर्थमभि प्रचोदितो
ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणा धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्। भवत्सु सम्यक्प्रत
तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनि र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः। यशोबलप्रीतिसुखोपबृंह
स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसो महद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम्। नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिर
द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत्। न तत्र कश्चिन्न बभूव
Sarga 33
दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु। जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह रा
ततो गृहीते दुष्प्रेक्षे त्वशोभेतां तदायुधे। मालादामभिराबद्धे सीतया समलङ्कृते
ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च। अधिरुह्य जनश्श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत्
न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः। आरुह्य तस्मात्प्रासादान् दीनाः पश्य
पदातिं वर्जितच्छत्रं रामं दृष्ट्वा जनास्तदा। ऊचुर्बहुविधा वाच श्शोकोपहतचेतसः
यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत्। तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः
ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनां चैव कामदः। नेच्छत्येवानृतं कर्तुं पितरं धर्मगौरवात
या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि। तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः
अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम्। वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यन्त्याशु विवर्णत
अद्य नूनं दशरथस्सत्त्वमाविश्य भाषते। न हि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति
निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद्विप्रवासनम्। किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन
अनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमश्शमः। राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषोत्तमम्
तस्मात्तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः। औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात्
पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः। मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः
मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः। पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे
ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्य स्सहबान्धवाः। गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः
उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च। एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम्
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च। उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च। उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च। उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18
समुद्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च। उपात्त धनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः।।2.33.18
वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः। अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम्
बिलानि दंष्ट्रिण स्सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः। त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजास्सिंहा व
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।। प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह
तृणमांस फलादानां देशं व्यालमृगद्विजम्।।2.33.24।। प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह
इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः। शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रेऽस्य मानसम्
स तु वेश्म पितुर्दूरात्कैलासशिखरप्रभम्। अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः
विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम्। ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः
प्रतीक्षमाणोऽपि जनं तदार्त मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ। जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पि
तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम्। व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा
पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलः वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः। स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त
Sarga 34
ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्। उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः। प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्
उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्। तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्। राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्
तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा। भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत
अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः। ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपज
स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः। सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिद
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते। वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः। आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवा
सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः। दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि ध
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्। आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र म
एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया। प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञा
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः। कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रत
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः। उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा। जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्। उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीज
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः। तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर
तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः। विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि। हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ। पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशय
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः। प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशले
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्। कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चे
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद। लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः। उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः। अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः। प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः
भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः। अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽन
नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते। पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप
रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः। कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्र
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च। गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्
न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव। विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा। एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्
मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्। तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधय
दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया। मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यास
न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव। छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निक
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि। अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप
न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम। अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति। अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला। मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्
वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति। यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।
अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।2.34.43।। चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।। न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्म
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।। न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्म
अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः। न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्। नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जी
त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ। प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे
न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो। स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः
अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव। मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये
मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्। प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते
पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्। तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः
चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम। पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्य
येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः। स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गत
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम्। अहं निदेशं भवतोऽनुपालय
मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्। शिवां सुसीमामनुशास्तु के
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये। यथा निदेशे तव शिष्टसम्
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्। न जीवितं त्वामनृतेन योजय
फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च। वनं प्रविश्यैव विचित्र
एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः। आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञ
देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्। रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि ज
Sarga 35
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।। यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्र
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।। यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्र
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमि
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्। वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्। त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः स
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्। त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः स
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्। आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः। धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्रा
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भव
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च। न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगद
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्। पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्। पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः। पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः। तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत। म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः। भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यत
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा। न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
Sarga 36
ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया। सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः प
सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः। राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयता
रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः। शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः
ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः। तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय
आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च। अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचरा
निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु। नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स
धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः। तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने
यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः। ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं व
भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति। सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम्। मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्
सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता। राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्
राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव। निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते
कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम्। राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्
वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते। अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपार
तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना। कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदम
वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत्। असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति
एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत्। व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत
तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः। शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवी
असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान्। सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मत
तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन्। असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट
तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम्। ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयो
डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः। सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुला
स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः। तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर
तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम्। यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पि
स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत्। दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत्
इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः। रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते
न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम्। दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम्
अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे। तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम
अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च। निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात्
तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया। लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने
श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः। शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्
एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा। आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्ट
अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च। सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं
Sarga 37
महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा। अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत्
त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः। किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः
यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः। रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः
तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते। सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवाऽनयन्तु
खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छतः। चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम
अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम्। उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा
स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्या प्रतिगृह्य ते। सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण
लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे। तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः
अथाऽत्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी। समीक्ष्य चीरं सन्त्रस्ता पृषती वागुरामिव
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः। कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः। कैकेयी कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा।।2.37.
कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः। इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः
कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना। तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा
तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः। चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वय
रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम्। अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि न
ऊचुश्च परमायस्ता रामं ज्वलिततेजसम्। वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी
पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम्। तावद्दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो
लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक। नेयमर्हति कल्याणी वस्तुं तापसवद्वने
कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी। धर्मनित्यस्स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्व
तासामेवंविधा वाच शृण्वन् दशरथात्मजः। बबन्धैव तदा चीरं सीतया तुल्यशीलया
चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः। निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्
अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि। वञ्चयित्वा च राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसे
न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते। अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्
आत्मा हि दारास्सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम्। आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनी
अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण सङ्गता। वयमप्यनुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः। सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्
भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः। वने वसन्तं काकुत्स्थ मनुवत्स्यति पूर्वजम्
तत श्शून्यां गतजनां वसुधां पादपै स्सह। त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थि
न हि तद्भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः। तद्वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्
न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमर्हति। त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुं यदि जातो महीप
यद्यपि त्वं क्षितितलाद्गगनं चोत्पतिष्यसि। पितृर्वंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यत
तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्। लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्र
द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयी पशुव्यालमृगद्विजान्। गच्छतस्सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखा
अथोत्तमान्याभरणानि देवि देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्। न चीरमस्याः प्रविधीयतेति न्
एकस्य रामस्य वने निवास स्त्वया वृतःकेकयराजपुत्री। विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या वसत
यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री। वस्त्रैश्च सर्वैस्सहितैर्
तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्ये गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे। नैव स्म सीता विनिवृत्त
Sarga 38
तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत्। प्रचुक्रोश जनस्सर्वो धिक्त्वां दशरथं त्वित
तेन तत्र प्रणादेन दुःखितस्स महीपतिः। चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः
स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाक स्तां भार्यामिदमब्रवीत्। कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर
सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता। नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम
इयं हि कस्यापकरोति किञ्चि त्तपस्विनी राजवरस्य कन्या। या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये स
चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा। यथासुखं गच्छतु राजपुत्
अजीवनार्हेण मया नृशंसा कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत्। तवया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमे
रामेण यदि ते पापे किञ्चित्कृतमशोभनम्। अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे
मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला तपस्वीनी। अपकारं कमिह ते करोति जनकात्मजा
ननु पर्याप्त मेतत्ते पापे रामविवासनम्। किमेभिः कृपणैर्भूय: पातकैरपि ते कृतैः
प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता। रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः
तत्त्वेतत्समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि। मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम्
इतीव राजा विलपन्महात्मा शोकस्य नान्तं स ददर्श किञ्चित्। भृशातुरत्वाच्च पपात भूमौ
एवं ब्रुवन्तं पितरं रामस्सम्प्रस्थितो वनम्। अवाक्छिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्
यं धार्मिक कौशल्या मम माता यशस्विनी। वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते
मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम्। अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयस्सम्मन्तुमर्हसि
पुत्रशोकं यथा नर्च्छेत्त्वया पूज्येन पूजिता। मां हि सञ्चिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत
इमां महेंन्द्रोपम जातगर्धिनीं तथा विधातुं जननीं ममार्हसि। यथा वनस्थे मयि शोककर्श
Sarga 39
रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्। समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39
रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्। समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39
स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः। विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्
मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः। प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्। कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद
न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्। कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद
एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः। स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निक
एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः। रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशा
संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रम
औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः। प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्
एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते। पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते व
राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः। योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्
तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्। आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः
राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये। उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्
वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च। वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमान
नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः। प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्
सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्। भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषण
व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता। उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः
तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्। अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय
असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः। भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्
एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्। अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि
असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा। युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागि
न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः। स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया ह
साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे। स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको
स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम। तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा
विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्। कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता
करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्। अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुत
न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति। धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः। नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः। अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्
साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा। आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवत
सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्। शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम
तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रव
अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।। क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्
सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च। सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि स
एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः। त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः
ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः। धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः
संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्। तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि
वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्। शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतस
जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः। मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघ
मुरजपणवमेघघोषवत् दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा। विलपितपरिदेवनाकुलं व्यसनगतं तदभूत्सुदुः
Sarga 40
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः। उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिण
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह। राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्
अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्। अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ प
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्। हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने। रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ। एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्। दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्। सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरु
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्। अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासव
ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः। क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया। तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदित
तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा। आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः
अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्। तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च। भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.4
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.4
प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे। बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च
तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्। हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्
तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता। राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः। बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः। मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भ
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्। यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्। न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्। भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यस
महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्। एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्। नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम
अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः। निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्र
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः। यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्। परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लु
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः। सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति
रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा। उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः। पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्। प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्। मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव
दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्। निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः। नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्
हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे। अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्। राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा। धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ। दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम
न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः। मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्। बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः। सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि। चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्
रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्। व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्। मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुष
यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्। इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः। निशम्य राजा कृपणः सभार्
Sarga 41
तस्मिन्स्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ। आर्तशब्दोऽहि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन
अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः। यो गतिश्शरणं चासीत्स नाथः क्व नु गच्छति
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन्। क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् समदुःखः क
कौशल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते। तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति
कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम्। परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्
अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सम्प्रियम्। धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्य
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः। रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुश
स तमन्तः पुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः। पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत्सुदुःखित
नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः अकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत
व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन्। पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत
त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि। दारुणा स्सोममभ्येत्य ग्रहास्सर्वे व्यवस
नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः। विशाखास्तु सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे
कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः। रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत्
दिशः पर्याकुलास्सर्वा स्तिमिरेणेव संवृताः। न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे नकिञ्च
अकस्मान्नागरस्सर्वो जनो दैन्यमुपागमत्। आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः
शोकपर्यायसन्तप्त स्सततं दीर्घमुच्छवसन्। अयोध्यायां जनस्सर्व श्शुशोच जगतीपतिम्
बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः। न हृष्टो लक्ष्यते कश्चित्सर्व श्शोकपरायणः
न वाति पवन श्शीतो न शशी सौम्यदर्शनः। न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत्
अनर्थिनस्सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा। सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचि
ये तु रामस्य सुहृद स्सर्वे ते मूढचेतसः। शोकभारेण चाक्रान्ता श्शयनं न जहुस्तदा
ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना पुरन्दरेणेव मही सपर्वता। चचाल घोरं भयशोकपीडिता सनाग
Sarga 42
यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत। नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी
यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्। तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत
न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः। तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले
तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना। वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्र
तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च। उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः
कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी। न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भ
ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम। केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजा
अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्। अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च
भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्। यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां त
अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्। न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता
हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना। अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्
निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु। राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो य
विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्। नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रव
वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्। पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते
यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः। वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।
यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः। वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।
उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः। विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्
द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः। राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्
सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता। कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति
अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति। श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्
सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस। न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे
इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः। अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्। क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथा
शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्। क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथा
महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्। रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च
अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः। उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्
कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्। न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्
इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः। कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत्
ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम्। अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः
पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम्। अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्
तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्। उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः। परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनराग
अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः। अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवी
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते। न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स
तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्। उपोपविश्याधिकमार्तरूपा व
Sarga 43
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्। कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्
राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा। विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी
विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता। त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि
अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत्। कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः। प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिता
गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः। वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः
वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया। त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः। कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः
अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः। सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्
श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति। यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ। नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वण
कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति। पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमि
कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ। लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ
प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ। उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव
कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च। प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षि
कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः। अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन्
निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया। पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता। कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्
न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्। एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे
न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते। अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं
अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः। महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः य
Sarga 44
विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम्। इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वा
तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः। किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः। साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्य
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः। साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्य
वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः। दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महा
अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता। अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम्
कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः। धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्म
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम्। न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयित
शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः। राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिल
शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्। रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यत
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे। दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजस
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे। दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजस
यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः। कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति
या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता। निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यम
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः। श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या की
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः। श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या की
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः। क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्। अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमा
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम्। अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमा
धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम्। लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम
निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम्। जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते
शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम्
पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम्। समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप
मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम्। क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीत
त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे। किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम्
नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः। न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथ
अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम्। मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार
पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः। पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति
अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम्। मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचल
आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै र्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या। रामस्य तां मातरमेवमुक्त
निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्या:। सद्यश्शरीरे विननाश शोकः
Sarga 45
अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्। अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः
निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि। नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम्
अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः। बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः
स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा। कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्
अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव। उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा
या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम्। मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्य
स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः। करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च
ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः। अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः
स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः। अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासन
न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि। महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया
यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत्। तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन्
बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह। चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम्
ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा। वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः
वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः। निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि
कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः। यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिता
धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः। उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम
एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान्। अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह
पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः। सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः
द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः। न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन
गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः। ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्व
ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति। द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्
वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः। पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये
अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते। एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिक
या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी। त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी
हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम्। वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्रर
न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः। त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्
याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः। शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः
बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः। तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने
भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च। याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय
अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः। उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः
निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः। पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्प
एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने। ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम्
ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम्। पीतोदकांस्तोय
Sarga 46
ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः। सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत्
इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम्। वनवासस्य भद्रं ते स नोत्कण्ठितुमर्हसि
पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः। यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः
अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम। सस्त्रीपुंसा गतानस्माञ्शोचिष्यति न संशयः
अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः। त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्न भरतौ तथा
पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम्। अपि वान्धौ भवेतां तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः
भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे। धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैर्वाश्वासयिष्यति
भरतस्यानृशंसत्वं विचिन्त्याहं पुनः पुनः। नानुशोचामि पितरं मातरं चापि लक्ष्मण
त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम्। अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थे सह
अद्भिरेव तु सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम्। एतध्दि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविध
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः। अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच
सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते। प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यन
उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपस्थिताम्। रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमि
तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैः कृताम्। रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यस्संव
सभार्यं सम्प्रसुप्तं तं भ्रातरं वीक्ष्य लक्ष्मणः। कथयामास सूताय रामस्य विविधान्
जाग्रतो ह्येव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः। सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गु
गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः। अवसत्तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिस्सह
उत्थाय स महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च। अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्ष
अस्मद्व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्वपि। वृक्षमूलेषु संसुप्तान् पश्य लक
यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने। अपि प्राणान्न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्
यावदेव तु संसुप्ता स्तावदेव वयं लघु। रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम्
अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः। स्वपेयुरनुरक्ता मां वृक्षमूलानि संश्रिताः
पौरा ह्यात्मकृताद्दुःखाद्विप्रमोच्या नृपात्मजैः। न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन प
अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद्धर्ममिवस्थितम्। रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्र मारुह
अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान्सुमन्त्रं युज्यतां रथः। गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमित
सूतस्तत स्सत्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः। योजयित्व्राऽथ रामाय प्राञ्जलिः प्रत
अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर। त्वमारोहस्व भद्रं ते ससीत स्सहलक्ष्मणः
तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघव स्सपरिच्छदः। शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम्
स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम्। प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम्
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः। उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे
मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः। उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमास्थाय सारथे
रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः। प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेद
तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौ तदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ। प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गम
तत स्समास्थाय रथं महारथः ससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ। उदङ्मुखं तं तु रथं चकार स प्रय
Sarga 47
प्रभातायां तु शर्वर्यां पौरास्ते राघवं विना। शोकोपहतनिश्चेष्टा बभूवुर्हतचेतसः
शोकजाश्रुपरिद्यूना वीक्षमाणास्ततस्ततः। आलोकमपि रामस्य न पश्यन्ति स्म दुःखिताः
ते विषादार्तवदना रहितास्तेन धीमता। कृपणाः करुणा वाचो वदन्ति स्म मनस्विनः
धिगस्तु खलु निद्रां तां ययाऽपहृतचेतसः। नाद्य पश्यामहे रामं पृथूरस्कं महाभुजम्
कथं नाम महाबाहु स्स तथावितथक्रियः। भक्तं जनं परित्यज्य प्रवासं राघवो गतः
यो नः सदा पालयति पिता पुत्रानिवौरसान्। कथं रघूणां स श्रेष्ठस्त्यक्त्वा नो विपिनं
इहैव निधनं यामो महाप्रस्थानमेव वा। रामेण रहितानां हि किमर्थं जीवितं हि नः
सन्ति शुष्काणि काष्ठानि प्रभूतानि महान्ति च। तैः प्रज्वाल्य चितां सर्वे प्रविशाम
किं वक्ष्यामो महाबाहुरनसूयः प्रियंवदः। नीत स्स राघवोऽस्माभिरिति वक्तुं कथं क्षमम
सा नूनं नगरी दीना दृष्ट्वाऽस्मान् राघवं विना। भविष्यति निरानन्दा सस्त्रीबालवयोधि
निर्यातास्तेन वीरेण सह नित्यं जितात्मना। विहीनास्तेन च पुनः कथं पश्याम तां पुरीम
इतीव बहुधा वाचो बाहुमुद्यम्य ते जनाः। विलपन्ति स्म दुःखार्ता विवत्सा इव धेनवः
ततो मार्गानुसारेण गत्वा किञ्चित् क्षणं पुनः। मार्गनाशाद्विषादेन महता समभिप्लुताः
रथस्य मार्गनाशेन न्यवर्तन्त मनस्विनः। किमिदं किं करिष्यामो दैवेनोपहता इति
ततो यथागतेनैव मार्गेण क्लान्तचेतसः। अयोध्यामागमन्सर्वे पुरीं व्यथितसज्जनाम्
आलोक्य नगरीं तां च क्षयव्याकुलमानसाः। आवर्तयन्त तेऽश्रूणि नयनैः शोकपीडितैः
एषा रामेण नगरी रहिता नातिशोभते। आपगा गरुडेनेव ह्रदादुद्धृतपन्नगा
चन्द्रहीनमिवाकाशं तोयहीनमिवार्णवम्। अपश्यन्निहतानन्दं नगरं ते विचेतसः
ते तानि वेश्मानि महाधनानि दुःखेन दुःखोपहता विशन्तः। नैव प्रजज्ञुः स्वजनं जनं वा
Sarga 48
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च। बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च। बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता। अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहितानना
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्। न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्। पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यन
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्। व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा। पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया। योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च। येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिल
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः। आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति। प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः। राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च। दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः। विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्। यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च। पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः। स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्। इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति। सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च। सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्। न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः क
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्। कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि। जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा। कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्। कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः। मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः। राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छ
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः। भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो य
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः। आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्व
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः। आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्व
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः। आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्व
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः। चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागम
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्। जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा। तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया। अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरा यथा सुते भ्रातरि वा विवासिते। विलप्य दीना रुरुदुर्
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादना व्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया। तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव स
Sarga 49
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्। जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा। उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च। पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्त
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।। हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिन
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।। हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिन
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।। हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिन
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी। सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्। प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्। शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्। उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दि
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्। गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः। मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा। स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्व
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः। हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने। मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने। रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने। काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिका
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा। तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्
Sarga 50
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः। अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्
आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते। दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः। पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्। अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः। चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये
तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वच
तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः। अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्। अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्। अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्। अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्
मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम्। राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां
तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम्। ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम्
आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम्। कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्र
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम्। नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम्
देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम्। देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम
जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम्। क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम्
क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम्। क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवन
देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम्। क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम्
हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम्। सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम्
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम्। क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्म
क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम्। नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित्
व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम्। दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः।।2.50.22।
प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।। फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्म
प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।। फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्म
विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्। तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।
विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्। तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।
तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः। सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे
Sarga 51
तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम्। गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत्
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता। प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम
उचितोऽयं जनस्सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः। गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य
न हि रामात्प्रियतमो ममास्ति भुवि कश्चन। ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेस्मिन् सुमुहद्यशः। धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च के
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया। रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वतो ज्ञातिभि स्सह
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरतस्सदा। चतुरङ्गं ह्यपिबलं सुमहत्प्रसहेमहि
लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ। नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता
कथं दशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया। शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा
यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि। तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया
यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः। एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः।।2.5
यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराश्रमैः। एको दशरथस्येष्टः पुत्रः सदृशलक्षणः।।2.5
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः। निर्घोषोपरतं चातो मन्ये राजनिवेशनम्
कौशल्या चैव राजा च तथैव जननी मम। नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम्
जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया। तद्दुःखं यत्तु कौशल्या वीरसूर्विनशिष्
अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा। राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति
कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठं प्रियमपश्यतः। शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महा
विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति। अनन्तरं च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्। राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्कालेऽप्युपस्थिते। प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्। हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम्।।2.
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्। हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम्।।2.
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्। हर्म्यप्रासादसम्पन्नाम् गणिकावरशोभिताम्।।2.
अपि जीवेद्दशरथो वनवासात्पुनर्वयम्। प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम्
अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम्। निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमह
परिदेवयमानस्य दुखार्तस्य महात्मनः। तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत
तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः। मुमोच बाष्पं व्य
Sarga 52
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः। उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षण
भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा। असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति
बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने। तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः। गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुर
स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च। स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्
अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्। सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाह
तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान्। उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्
ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्। उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते
तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम्। नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः। कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति
ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ। जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ
राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्। किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन। सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव य
निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम। रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम्
आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः। सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदम
नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्। तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने
न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः। मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनम
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्। त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्
वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः। कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः
इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा। दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे
ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्। रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच
इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये। यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु
शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः। कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते
यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः। कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ
एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः। यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते
यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति। न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा
अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्। ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं
नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली। अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च
चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः। लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्
एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे। अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः प
एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे। अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः प
ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय। आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे
भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च। अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति
भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे। तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः
यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः। तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता। लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः। तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्
यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः। भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्
कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्। तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव
सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः। विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुर
दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्। सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽह
दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्। चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने। प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्ल
आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने। सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं त
अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया। नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति
असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्। कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः
मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः। कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमा
तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ। वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि
यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि। सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वय
भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते। रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव
त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम्। आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम्
प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः। प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यन
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः। परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्
तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्। अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम
न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना। राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतक
वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः। यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः
चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने। क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा
भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि। भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां
एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः। रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्
जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल। शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः
नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी। कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः
परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि। राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम्
एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी। भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्
मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज। सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान्
इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः। गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत
नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने। आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो वि
सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम्। हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.
तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्।।2.52.68।। लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।। तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ। आ
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।। तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ। आ
ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः। व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत्
अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा। भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्
ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः। जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः
स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः। तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणम
आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः। सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विन
स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्। आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां
अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः। ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत्
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः। ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः
आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया। प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभ
अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम्। आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्
ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता। शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।।2.5
मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता। वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिद
पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः। निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.
पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः। निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.
पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः। निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.
त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे। भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्र
सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने। प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागत
सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने। प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागत
सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च। यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि। तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः। अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता। दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत
तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः। प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्त
अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्। भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा
अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने। अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु।।.
पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्। अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुर
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया। अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति
प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्। विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति
श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः। अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः
गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य। अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृ
स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्। ततः समृद्धान् शुभसस्यम
तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्। आदाय मेध्यं त्वरितं बु
Sarga 53
स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्। रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्
अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः। या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्ह
जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु। योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणाव
रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे। अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितै
स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः। इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः
ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण। कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति
सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्। अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागत
अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः। किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः
इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्। काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः
को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्। छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव
सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः। मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति। ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते
अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते। एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा
मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च। कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च
अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता। कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते
मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्। अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्
अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्। अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि
क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्। परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम
नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः। जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतद
मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च। विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्। सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम
मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका। यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमर
शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता। पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम
अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया। शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे
एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण। तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्
अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ। तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये
एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने। अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्
विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्। समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः
ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर। निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव श
नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते। विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ
न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव। मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ
नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप। द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वय
ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्। न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मव
स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात्। समाः समस्ता विदधे परन्तपः
ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा महाबलौ राघववंशवर्धनौ। न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतु र्
Sarga 54
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम्। विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते। जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते। जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान्। निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम्। अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम्। तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः। भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे। गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः। गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत्
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ। सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्। संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।2
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्। संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।2
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः। पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा। मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः। अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम्। धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः। उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान्। तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत्
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः। राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम्। भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम्। श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम्
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे। पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम्
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः। प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः। सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।2.54.
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः। सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।2.54.
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम्। रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः। राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत्
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि। महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।2.54
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि। महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।2.54
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते। कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम्। तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम्। इह वा वनवासाय वस राम मया सह
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम्। सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः। प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः। भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्स
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत्। उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम्
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे। उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान्
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम्। मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्र
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः। मयूरनादाभिरुतो गजरा
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः। मयूरनादाभिरुतो गजरा
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः। विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान्। चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम्। मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च
Sarga 55
उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ। महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति
तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि स्स चकार ह। प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्
ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः। भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम्
गङ्गायमुनयो स्सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ। कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिता
अथाऽसाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम्। तस्यास्तीर्थं प्रचलितं पुराणं प्रेक्ष्
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।2.55.6।। विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।2.55.6।। विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं
समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा। क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ क
स पन्थाश्चित्रकूटस्य गत स्सुबहुशो मया।।2.55.9।। रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विव
इति पन्थानमावेद्य महर्षिस्सन्यवर्तत।।2.55.10।। अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनि
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।2.55.11।। कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मु
इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ। सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मत
अथाऽसाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम्। चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षव
तौ काष्ठसङ्घातमथो चक्रतु स्सुमहाप्लवम्। शुष्कैर्वंशै स्समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृ
ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान्। चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीताया स्सुखमासनम्
तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम्। ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयतप्लवम
पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च। प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः
आरोप्य प्रथमं सीतां सङ्घाटं परिगृह्य तौ। तत प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत। स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत। स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व
कालिन्दी मथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः। तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी
तत प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम्। तीरजै र्बहुभिर्वृक्षै स्सन्तेरुर्यमुनां
ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात्। श्यामं न्यग्रोध मासेदु श्शीतलं हरि
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्। नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्। नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्
अवलोक्य तत स्सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम्। दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
सीतामादाय गच्छत्वमग्रतो भरतानुज। पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर
यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा। तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्राऽस्या रमत
गच्छतोऽस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा। मातङ्गयोर्मध्यगता शुभा नागवधूरिव
एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम्। अदृष्टपूर्वां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ सा
रमणीयान्बहुविधान्पादपान्कुसुमोत्कटान्। सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः
विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम्। रेमे जनकराजस्य सुता प्रेक्ष्य तदा नदीम्
क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुना
विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वानरवारणायुते। समं नदीवप्रमुपेत्य सम्मतं निव
Sarga 56
अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम्। प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः
सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्। सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य
स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः। जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च
तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम्। पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य
ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह। सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्
आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्। स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशि
पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान्। फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम्
पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण। मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे
एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति। रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे
मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम्। चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते। पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने
ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया। रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम्
तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्। बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम्
मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः। बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे
मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये। अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि
इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः। अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन्
तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्। अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः। सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्र
लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च। कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान्। आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन
तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम्। शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवी
ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्। कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः
मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण। कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा। चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत्
ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्। त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप
स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान्। अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवे
तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्। लक्ष्मण: पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत
अयं सर्व: समस्ताग्ङ: श्रृत: कृष्णमृगो मया। देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि
राम: स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः। सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत
इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः। बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च। वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।2
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च। वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।2
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च। आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि। अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्। वासाय सर्वे विविशुस्स
अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते। वनोत्तमे व्यालमृगानुनाद
सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्। ननन्द हृष्टो मृगपक्ष
Sarga 57
कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह। रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः
भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्। आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्
अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्। अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः
स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च। पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च
तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः। अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह
स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः। सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः
कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा। रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी
इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः। नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह
सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः। क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः
तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्। अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मान
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः। अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक
शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्। हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघव
दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च। न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा
किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्। इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्
वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्। रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्
स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः। यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्
सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च। कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः
हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्। हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिता
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः। अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्
ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः। रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पित
सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः। सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति
यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्। आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र ज
सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्। प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृ
स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्। पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृ
अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च। सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्
स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः। मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडित
ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ। उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्। उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्
इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः। वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे
अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव। उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता
देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्। नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्
सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा। धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी
एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि। पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुर
तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः। स्त्रियश्च सर्वा रु
Sarga 58
प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतं पुनः। अथाऽजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकार
अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः। राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।2.58.2।।
अथ सूतो महाराजं कृताञ्जलिरुपस्थितः। राममेवानुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम्।।2.58.2।।
राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम्। अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्तवत्
क्वनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः। सोऽत्यन्तसुखित स्सूत किमशिष्यति राघ
दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः। भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथवत्
यं यान्तमनुयान्ति स्म पदातिरथकुञ्जराः। स वत्स्यति कथं रामो विजनं वन माश्रितः
व्यालैर्मृगैराचरितं कृष्णसर्पनिषेवितम्। कथं कुमारौ वैदेह्या सार्धं वन मुपस्थितौ
सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया। राजपुत्रौ कथं पादैरवरुह्य रथाद्गतौ
सिद्धार्थः खलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममाऽत्मजौ। वनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविवमन्
किमुवाच वचो रामः किमुवाच च लक्ष्मणः। सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली
आसितं शयितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय। जीविष्यामहमेतेन ययातिरिव साधुषु
इति सूतो नरेन्द्रेण बोधित स्सज्जमानया। उवाच वाचा राजानं स बाष्पपरिबद्धया
अब्रवीन्मां महाराज धर्ममेवानुपालयन्। अञ्जलिं राघवः कृत्वा शिरसाऽभिप्रणम्य च
सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः। शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः
सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्त्वया। आरोग्यमविशेषेण यथार्हं चाभिवादनम्
माता च मम कौसल्या कुशलं चाभिवादनम्। अप्रमादं च वक्तव्या ब्रूयाश्चैनामिदं वचः
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव। देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय
अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु। अनु राजानमार्यां च कैकेयीमम्ब कारय
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत्। अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर
भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो मद्वचनेन च। सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मातृषु
वक्तव्यश्च महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः। पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय
अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनं व्यवरोरुधः। कुमार राज्ये जीव त्वं तस्यैवाज्ञाप्रवर्त
अब्रवीच्चापि मां भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन्। मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धि
इत्येवं मां महराज ब्रुवन्नेव महायशाः। रामो राजीवताम्राक्षो भृशमश्रूण्यवर्तयत्
लक्ष्मणस्तु सुसङ्कृद्धो निश्श्वसन्वाक्यमब्रवीत्। केनायमपराधेन राजपुत्रो विवासितः
राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघुत्वाश्रित्य शासनम्। कृतं कार्यमकार्यं वा वयं येनाभिपीड
यदि प्रव्राजितो रामो लोभकारणकारितम्। वरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुष्कृतं कृतम्
इदं तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम्। रामस्य तु परित्यागे न हेतु मुपलक्षये
असमीक्षय समारब्धं विरुद्धं बुध्दिलाघवात्। जनयिष्यति सङ्क्रोशं राघवस्य विवासनम्
अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्ष्ये। भ्राता भर्ता च बन्धुश्च पिता च मम राघवः
सर्वर्लोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रतम्। सर्वलोकोऽनुरज्येत कथं त्वाऽनेनकर्मणा
सर्वप्रजाभिरामं हि रामं प्रव्राज्य धार्मिकम्। सर्वलोकं विरुध्येमं कथं राजा भविष्
जानकी तु महाराज निश्श्वसन्ती मनस्विनी। भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्मिता
अदृष्टपूर्वव्यसना राज्यपुत्री यशस्विनी। तेन दुःखेन रुदती नैव मां किञ्चिदब्रवीत्
उद्वीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिशुष्यता। मुमोच सहसा बाष्पं मां प्रयान्तमुदीक्ष्य स
तथैव रामोऽश्रुमुखः कृताञ्जलिः स्थितोऽभवल्लक्ष्मणबाहुपालितः। तथैव सीता रुदती तपस्
Sarga 59
इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्। ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्र
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः। कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्
जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ। गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ
अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्। तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवश
ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि। उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस
उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्। प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्
गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्। आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदि
विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः। अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च। परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च। रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्
लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः। सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च। नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च। न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ
प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति। नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहु
देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्। दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्। हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः। अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्
नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च। अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा। आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा। आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया। बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया। मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्
न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः। मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्स
भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्। कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया
सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्। त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्स
यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्। न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्
अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति। मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः। यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया
लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्। रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्
अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्। इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्
हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि। न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः। अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बा
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बा
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बा
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः। श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।। बा
अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्। इतीव राजा विलपन्महायशाः प
इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः। वचनमनुनिशम्य तस्य देवी
Sarga 60
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः। धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः। तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सह
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि। अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया। इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा। व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने। आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव। विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानस
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते। उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रति
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा। तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना। रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्। अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च। गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च। गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्। कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्। ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुर
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च। न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्। वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ। अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी। इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता। नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः। इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः। वनेरता वन्यफलाशनाः पितु
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता। न चैव देवी विरराम कूजितात्प
Sarga 61
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे। कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः। सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः
कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया। दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः
सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता। कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते
भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्। वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्य
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता। कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यश
महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः। भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्। कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक
वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः। अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा
यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः। निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वन
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति। जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्। ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः। न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमा
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः। नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ
एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते। भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं न
न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति। एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते
हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः। नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे
तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव। नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्
न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः। दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्। ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्। ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम
नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति। बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्
नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे। अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः। युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्
स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः। स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा
द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः। यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते
गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः। तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यत
Sarga 62
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया। श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः। अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः
स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन्। कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चि
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम्। यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः। द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः। वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मु
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः। वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परे
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा। धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि द
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा। नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुः
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्। कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्। सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणा
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते। याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्व
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता। उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्। पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषि
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्। शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः। सोढुंमापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः। यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते। य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते। नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः। मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत
Sarga 63
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः। अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत
रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्। आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः। विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमा
स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्। अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं क
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः। कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्र
यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्। तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः
गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्। दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते
कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति। पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचत
अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति। स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः
सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्। रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता। कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्
तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्। सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षि
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्। एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्
देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्। ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी
उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः। परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्
उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः। ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः
क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः। वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिप
पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्। आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि। सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गव
आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि। उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे
तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी। व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्। अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन
तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्। अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्
अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः। अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः
ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्। शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्। तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्। तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः। इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया
ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः। कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः। को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्। न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्
नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः। मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया। मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति
वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता। केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना
तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः। कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्
तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु। सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः। अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः। अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्। इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव
किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया। जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया
एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि। द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे
तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ। चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा। पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि
जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः। भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव। न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधि
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः। तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्
विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः। रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति। इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षण
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च। लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा
ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्। सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्ष
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा। शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप
Sarga 64
वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः। विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्
तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः। एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं
ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा। आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64
शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः। तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः
पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत। किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय
यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया। उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्
यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया। न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विन
त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्। समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं न
मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया। हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्
मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्। आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्
क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः। सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्
भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः। जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्
ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः। द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया
गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि। विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्
भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना। विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः। स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा
स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः। भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च
अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया। शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः
स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना। नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः
स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः। मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्
यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्। फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्र
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः। ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति। ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्माव
अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि। अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भ
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत। अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत। अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्
अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ। अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया
तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ। निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब
नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे। किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि
न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक। किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो व
कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्। अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेष
को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः। श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्
कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्। भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्
इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्। कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिन
तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति। श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः
उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने। क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्
ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्। क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरा
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः। ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्
अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा। तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्
यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः। हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परम
यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः। नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्र
या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या। या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य
या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या। या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य
न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्। स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्
एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्। ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया
स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः। स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः। आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्
स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्। भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः
एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता। आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्
स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया। मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्
अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा। यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम
त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः। तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्
पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्। एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि
अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः। तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति। जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा
एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु। चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्
तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्। तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षि
तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः। अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा
तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः। यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवि
चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश। इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भ
एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्। सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः। कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितर
यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा। यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानव
चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते। दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्
अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये। न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्
तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः। उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः
न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्। मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे
पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्। धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपन
सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च। सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्म
निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्। द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा
कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे। वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे। क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मय
अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्। संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः
हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन। हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि। हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि
इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ। राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्
यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः। गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखप
Sarga 65
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि। वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवे
अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि। वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवे
राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्। प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यव
ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः। अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्
तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः। शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः
व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः। आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वे
तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः। स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्
हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः। आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि
मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्। उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्र
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्। सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्
तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्। तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्क
अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः। ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यब
तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च। नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे
ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषु ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु श
अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्। यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे व
कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते। प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते
निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता। न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता
कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्। न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना
ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्। सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्
ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः। करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः
तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने। कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्। हा नाथेति परिक्रुश्य पेतत
सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले। न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता
नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि। अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधू
ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः। रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गत
ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः। येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।।
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्। सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्त
तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्। सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्त
अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः। भृशं रुदन्त्यः करुणं सु
Sarga 66
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्। हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्। हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्। त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचार
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम। विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः। इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्। कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुल
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्। सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथ
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः। रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी। दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्। निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्। सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवि
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता। इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताश
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्। व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहा
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्। राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः। सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्। हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः प
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः। रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेव
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना। विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः। कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्। वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः। कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः। सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च। व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता। पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्म
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना। शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च। निवृत्तचारस्सहसा गतो र
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः। इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी। पुरी बभासे रहिता महात्मना
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्। तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षय
Sarga 67
आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला। अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी
व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः। समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः
मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः। कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।
मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः। कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।
अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा। अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे
स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः। लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतस्सह
उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ। पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने
इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्। अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्न
नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः। अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा
नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते। नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे
नाराजके धनं चास्ति नास्ति भार्या प्यराजके। इद मत्याहितं चान्यत्कुतस्सत्य मराजके
नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः। उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च
नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः। सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणा स्संशितव्रताः
नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः। ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः
नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः। उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः
नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः। कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः
नाराजके जनपदे उद्यानानि समागताः। सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः
नाराजके जनपदे वाहनै शशीघ्रगामिभिः। नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिस्सह कामिनः
नाराजके जनपदे धनवन्तस्सुरक्षिताः। शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः
नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः। अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जरा षष्टिहायनाः
नाराजके जनपदे शरान्सन्ततमस्यताम्। श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने
नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः। गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः
नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी। भावयन्नात्मनाऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः
नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते। नचाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि
नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः। नरास्संयान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः
नाराजके जनपदे नराश्शास्त्रविशारदाः। संवदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च
नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः। देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः
नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः। राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः
यथा ह्यनुदका नद्यः यथा वाऽप्यतृणं वनम्। अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्
ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः। तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो
नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्। मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्
ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः। तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडित
यथा दृष्टि श्शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते। तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवस्सत्यधर्
राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम्। राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्
यमो वैश्रवण श्शक्रः वरुणश्च महाबलः। विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः
अहो तम इवेदं स्यान्नप्रज्ञायेत किञ्चन। राजा चे न्न भवे ल्लोके विभज साध्वसाधुनी
जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्। नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः
स न स्समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम्। कुमारमिक्ष्वाकुसुतं व
Sarga 68
तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह। मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी। भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी। भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68
गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्। तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वा
एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन। श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः
पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः। त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः। त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिक
मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्। भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं
कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च। क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम्। केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य सं
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्। वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता
न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति। निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालि
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः। पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुज
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः। पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुज
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्। उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम्
निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्। अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पु
आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम्। पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं न
अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्। ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्। नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरां
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्। नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरां
ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः। गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा
भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्। अहेडमाना स्त्वरया
Sarga 69
यामेव रात्रिं ते दूताः प्रविशन्ति स्म तां पुरीम्। भरतेनापि तां रात्रिं स्वप्नो द
व्युष्टामेव तु तां रात्रिं दृष्ट्वा तं स्वप्नमप्रियम्। पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृश
तप्यमानं समाज्ञाय वयस्याः प्रियवादिनः। आयासं हि विनेष्यन्त स्सभायां चक्रिरे कथाः
वादयन्ति तथा शान्तिं लास यन्त्यपि चापरे। नाटकान्यपरे प्राहुर्हास्यानि विविधानि च
स तैर्महात्मा भरतस्सखिभिः प्रियवादिभिः। गोष्ठीहास्यानि कुर्वद्भिर्न प्राहृष्यत र
तमब्रवीत्प्रियसखो भरतं सखिभिर्वृतम्। सुहृद्भिः पर्युपासीनः किं सखे नानुमोदसे
एवं ब्रुवाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह। श्रुणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागत
स्वप्ने पितरमद्राक्षं मलिनं मुक्त मूर्धजम्। पतन्तमद्रिशिखरात्कलुषे गोमयह्रदे
प्लवमानश्च मे दृष्टस्स तस्मिन्गोमयह्रदे। पिबन्नञ्जलिना तैलं हसन्नपि मुहुर्मुहुः
ततस्तिलौदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधश्शिराः। तैलेनाभ्यक्तसर्वाङ्गः तैलमेवान्वगाहत
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि। उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि। उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।
स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्द्रं च पतितं भवि। उपरुद्धां च जगतीं तमसेव समावृताम्।।
पीठे कार्ष्णायसे चैनं निषण्णं कृष्णवाससम्। प्रहसन्ति स्म राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ
त्वरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः। रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः
प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी। प्रकर्षन्ती मया दृष्टा राक्षसी विकृतानना
एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रिं भयावहम्। अहं रामोऽथवा राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति
नरो यानेन य स्स्वप्ने स्वरयुक्तेन याति हि। अचिरात्तस्य धूमाग्रं चितायां सम्प्रदृ
एतन्निमित्तं दीनोऽहं तन्नवः प्रतिपूजये। शुष्यतीव च मे कण्ठः न स्वस्थमिव मे मनः
न पश्यामि भयस्थानं भयं चैवोपधारये भ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चोपहता मम। जुगुप्सन
इमां च दुस्स्वप्नगतिं निशाम्यतामनेकरूपामवितर्कितां पुरा। भयं महत्तद्धृदयान्नयाति
Sarga 70
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः। प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पु
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः। प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पु
पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः। त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं
इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च। प्रतिगृह्य विशालक्ष मातुलस्य च दापय
अत्र विशंतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते। दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्त स्सुहृज्जने। दूतानुवाच भरतः कामैस्सम्प्रतिपूज्य
कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम। कच्चिच्चारोगता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि
आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी। अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः
कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या। शत्रुघ्नस्य च वीरस्य साऽरोगा चापि म
आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी। अरोगा चापि मे माता कैकेयी किमुवाच ह
एवमुक्तास्तु ते दूताः भरतेन महात्मना। ऊचुस्सप्रश्रयं वाक्यमिदं तं भरतं तदा
कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि। श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि
भरतश्चापि तान् दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत। आपृच्चेऽहं महाराजं दूतास्सन्त्वरयन्ति माम्
एवमुक्त्वा तु तान् दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः। दूतै स्सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच
राजन् पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः। पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि
भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा। तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम्
गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयीसुप्रजास्त्वया। मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परन्तप
पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः। तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च। अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ
रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च। सत्कृत्य कैकयीपुत्रं केकयो धनमादिशत्
तथाऽमात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान्। ददावश्वपतिः क्षिप्रं भरतायानुय
ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान्। खरान् श्रीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्
अन्तःपुरेऽति संवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान्। दंष्ट्राऽऽयुधान्महाकायान् शुनश्
स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत। भरतः कैकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा
बभूव ह्यस्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा। त्वरया चापि दूतानां स्वप्नस्यापि च दर्शनात्
स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंवृतम्। प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान्राजमार्गमनुत्तमम्
अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमुदारधीः। ततस्तद्भरतश्श्रीमानाविवेशानिवारितः
स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम्। रथमारुह्य भरतश्शत्रुघ्नसहितो ययौ
रथान्मण्डल चक्रांश्च योजयित्वा परश्शतम्। उष्ट्र गोऽश्वबलैर्भृत्या भरतं यान्तमन्व
बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्याऽत्मसमैरमात्यैः। आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृह
Sarga 71
[Crossing many rivers, forests and territories Bharata reaches Ayodhya -- wi
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमा
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्राय
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पु
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समाया
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वर
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वती
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वती
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सा
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सार
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रका
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रति
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुण
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोश
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुन
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव म
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुर
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्त
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्य
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वश
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यान
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रित
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्या
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्या
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुर
Sarga 72
अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये। जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये
अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्। उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा स
स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्। भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभ
सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्। अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे
अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः। अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्त
आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव। प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि
एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः। आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः
अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः। अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्
यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः। परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः
राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः। यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति
शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः। न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति म
राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने। तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः
पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः। आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया नि
तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम्। अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता
या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः। राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः
तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः। पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः
हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन्। निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान्
ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः। विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः
एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा। शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये
तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता। व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः
बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः। आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयता
तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि। निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.
तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि। निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः। त्वद्विधा नहि शोचन्ति सन्त स्सदसि सम्
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा। बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्
स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च। जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः
अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते। इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामया
तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम। पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्
अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते। धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्
न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्। उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्न
क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः। येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमा
यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः। तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्ल
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः। तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः। आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक
पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः। इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्
रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च। स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः
इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव। कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः
सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया। लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्
तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात्। विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्
क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गत
तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे। मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया
स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्। दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः
तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया। स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टु
कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित्। कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहि
कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते। कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः
अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्। तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना। उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी
न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित् कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसि
मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्। याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम
स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत्। रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतय
तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः। पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्
त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्। त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृत
मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक। त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्
Sarga 73
सश्रूत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरौ च विवासितौ। भरतो दुःखसन्तप्त इदं वचनमब्रवीत्
किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः। विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च
दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः। राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवाऽगता। अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्
मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि। सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि
त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः। तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथ
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः। कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते। दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं
ननुत्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृतिमनुत्तमाम्। वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि व
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी। त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर
तस्याः पुत्रं कृताऽत्मानं चीरवल्कलवाससम्। प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि
अपापदर्शनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्। प्रव्राज्य चीरवसनं किन्नु पश्यसि कारणम्
लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति। तथाह्यनर्धो राज्यार्थं त्वयाऽनीतो मह
अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ। केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे
तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः। उपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा
सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्धृतम्। दम्योधुरमिवाऽऽसाद्य वहेयं केनचौजसा।।
अथवा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा। सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनी
न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्। यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्य
उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि। साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्
अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते। अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन
न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे। गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्
सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते। राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणा
तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्। अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य वि
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः। बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः
न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये। त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम
एषत्विदानीमेवाहमप्रियार्थं तवानघम्। निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्
निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः। दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना
इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्। शोकातुरश्चापि ननाद
Sarga 74
तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा। रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः
राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि। परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव
किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः। ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यम
भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्। कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकत
यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा। सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्
त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः। अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादित
मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके। न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिन
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः। दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलद
न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः। राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः
न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः। राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः
यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते। भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य च
कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये। कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं न
किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्। ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम
अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते। तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्ध
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता। वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ
तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले। रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षण
अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः। बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिग
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्। सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं
निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्। आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृश
तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्। इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुर
भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्। कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितै
एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता। प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा
शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः। अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्
शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः। अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्
ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ। यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्
यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्। तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सु
सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2
सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2
एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता। तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च ल
अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्। वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः
अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्। स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्
न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्। शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक
सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश। रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्प
अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे। कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः
इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः। पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः
संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः। बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्
Sarga 75
दीर्घकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान्। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीना
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।। अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञ
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम्।।2.75.2।। अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञ
वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः। विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत्
तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः। कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्
आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः। तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्
एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा। प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना
स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा। प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्
तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ। पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।। इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता।।2.75.10।। इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप
प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्। कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी
क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति। हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः
अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्। अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघ
कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि। यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते
इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्। हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः। विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्ये
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः। विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः
एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा। कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम
आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्। विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघ
कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन। सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽ
प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु। हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽन
कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्। अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुम
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत्। ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः
बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः। अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुम
संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्। तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुम
हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले। मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुम
उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता। स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनु
मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम्। द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुम
पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः। गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते ग
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम्। मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्यो
विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्। विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽम
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः। लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुम
पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः। स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्। अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुम
माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः। आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽ
राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते। भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्य
लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च। सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः
सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे। पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः
कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः। भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः
मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः। कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमत
मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्। अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः
सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः। दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते
उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते। तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः
यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे। मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्
देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च। मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनु
सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा। भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्। दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गत
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः। स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः
आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्। अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते
मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः। राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते
ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्। अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते ग
सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्। त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः
विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्। तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते ग
पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके। यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः
ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः। बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो
तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्। लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते ग
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः। तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः। एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात
तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम्। भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्
मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते। शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे
दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः। वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम्। परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता
एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः। मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः
Sarga 76
तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम्। उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः। प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः। प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्। आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्। आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते। विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबल
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्। हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते। हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्। अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः। तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामवि
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः। ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रि
शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम्। बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च। प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा। देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.1
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा। देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.1
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः। जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः। नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्। स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्र
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे। आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः। यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च। पुरंप्रविश्याश्रुपरीतने
Sarga 77
ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचो नृपात्मजः। द्वादशेऽहनि सम्प्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्
ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नं धनमन्नं च पुष्कलम्। वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि
बास्तिकं बहु शुक्लं च गाश्चापि शतशस्तथा। दासीदासं च यानं च वेश्मानि सुमहान्ति च।
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।। विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः। शब्
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदशे।।2.77.4।। विललाप महाबाहुर्भरत श्शोकमूर्छितः। शब्
तात यस्मिन्निसृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे।।2.77.6।। तस्मिन्वनं प्रव्रजिते शून्य
यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम्। तामम्बां तात कौसल्यां त्यक्त्वा त्वं क्
दृष्ट्वा भस्मारुणं तच्च दग्धास्थि स्थानमण्डलम्।।2.77.8।। पितु श्शरीरनिर्वाणं निष
स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणीतले।।2.77.9।। उत्थाप्यमानश्शक्रस्य यन्त्रध्वज
अभिपेतुस्ततस्सर्वे तस्यामात्याश्शुचिव्रतम्।।2.77.10।। अन्तकाले निपतितं ययातिमृषय
शत्रुघ्न श्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकम् परिप्लुतः।।2.77.11।। विसंज्ञो न्यपतद्भूमौ भू
उन्मत्त इव निश्चेता विललाप सुदुःखितः।।2.77.12।। स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि त
मन्थराप्रभवस्तीव्रः कैकेयीग्राहसङ्कुलः।।2.77.13।। वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमञ्जयच्छोकसा
सुकुमारं च बालं च सततं लालितं त्वया।।2.77.14।। क्व तात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो
ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्वाभरणेषु च।।2.77.15।। प्रवारयसि नस्सर्वान् तन्नः को
अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।।2.77.16।। या विहीना त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात
पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।।2.77.17।। किं मे जीवितसामर्थ्यं प्रवेक्
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम्।।2.77.18।। अयोध्यां न प्रवेक्ष
तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चान्ववेक्ष्य तत्।।2.77.19।। भृशमार्ततरा भूयस्सर्वएव
ततो विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ।।2.77.20।। धरण्यां संव्यवेष्टेतां भग्नशृ
ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेषां पुरोहितः।।2.77.21।। वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य
त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।।2.77.22।। सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं
त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्यविशेषतः।।2.77.23।। तेषु चापरिहार्येषु नैवं
सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्याभिप्रसाद्य च।।2.77.24।। श्रावयामास तत्त्वज्ञ स्
उत्थितौ च नरव्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ।।2.77.25।। वर्षातपपरिक्लिनौ पृथगिन्द्रध्
अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्ताक्षौ दीनभाषिणौ। अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयौ चापराः क्र
Sarga 78
अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः। भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत्
गतिर्य स्सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः। स राम स्सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्
बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ। किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्
पूर्वमेव तु निग्राह्य स्समवेक्ष्य नयानयौ। उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः
इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे। प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभू
लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती। विविधं विविधै स्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषित
मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च शुभभूषणैः। बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी
तां समीक्ष्य तदा द्वास्स्थास्सुभृशं पापकारिणीम्। गृहीत्वाऽकरुणां कुब्जां शत्रुघ्
यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता। सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति
शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः। अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृत व्रतः
तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रात्रूणां मे तथा पितुः। यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नु
एवमुक्त्वा तु तेनाशु सखीजनसमावृता। गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत्
तत स्सुभृशसन्तप्तस्तस्या स्सर्व स्सखीजनः। क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं विपलायत सर्वश
आमन्त्रयत कृत्स्न श्च तस्या स्सर्व स्सखीजनः। यथाऽयं समुपक्रान्तो निश्शेषां नः कर
सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम्। कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध
स च रोषेण ताम्राक्ष श्शत्रुघ्न श्शत्रुतापनः। विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणी
तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः। चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्य
तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम्। अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा
स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः। कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः
तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता। शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागत
तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्। अवध्या स्सर्वभूतानां प्रमदाः क्ष
हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम्। यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातक
इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः। त्वां च मां च हि धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध
भरतस्य वचश्श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः। न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थर
सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह। निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च
शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता। शनैस्समाश्वासयदार्तरूप
Sarga 79
ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे। समेत्य राजकर्तारो भरतं वाक्यमब्रुवन्
गतो दशरथस्स्वर्गं यो नो गुरुतरो गुरुः। रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च मह
त्वमद्य भव नो राजा राजपुत्र महायशः। सङ्गत्या नापराध्नोति राज्यमेतदनायकम्
अभिषेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव। प्रतीक्षते त्वां स्वजनश्श्रेणयश्च नृपात्मज
राज्यं गृहाण भरत पितृपैतामहं ध्रुवम्। अभिषेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा सर्वं प्रदक्षिणम्। भरतस्तं जनं सर्वं प्रत्युवाच धृतव्रत
ज्येष्ठस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः। नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला ज
रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः। अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्
युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला। आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं वनात्
अभिषेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम्। पुरस्कृत्य गमिष्यामि रामहेतोर्वनं प्रति
तत्रैवं तं नरव्याघ्रमभिषिच्य पुरस्कृतम्। आनेष्यामि तु वै रामं हव्यवाहमिवाध्वरात्
न सकामां करिष्यामि स्वामिमां मातृगन्धिनीम्। वने वत्स्याम्यहं दुर्गे रामो राजा भव
क्रियतां शिल्पिभिः पन्था स्समानि विषमाणि च। रक्षिणश्चानुसम्यान्तु पथि दुर्गविचार
एवं सम्भाषमाणं तं रामहेतोर्नृपात्मजम्। प्रत्युवाच जनस्सर्व श्श्रीमद्वाक्यमनुत्तम
एवं ते भाषमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठतात्। यस्त्वं ज्येष्ठे नृपसुते पृथिवीं दातुमि
अनुत्तमं तद्वचनं नृपात्मजप्रभाषितं संश्रवणे निशम्य च। प्रहर्षजास्तं प्रति बाष्पब
ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्य हृष्टा स्सामात्या स्सपरिषदो वियातशोकाः। पन्थानं नरवर भक्त
Sarga 80
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः। स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः। स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः। स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा।।2
स तु हर्षात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान्। अशोभत महावेगस्समुद्र इव पर्वणि
ते स्ववारं समास्थाय वर्त्मकर्मणि कोविदाः। करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्सम्प्रतस्थि
लतावल्ली श्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च। जनायांचक्रिरे मार्गं छिन्दन्तो विविधान
अवृक्षेषु च देशेषु केचिद्वृक्षानरोपयन्। केचित्कुठारैष्टङ्कैश्च दात्रैश्चिन्दन्क्
अपरे वीरणस्तम्भान्बलिनो बलवत्तराः। विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः
अपरेऽपूरयन्कूपान्पांसुभि श्श्वभ्रमायतम्। निम्नभागान्स्ततः केचित्समान्श्चक्रु स्स
बबन्धुर्बन्धनीयांश्च क्षोद्यान्सञ्चुक्षुदुस्तदा। बिभिदुर्भेदनीयांश्च तांस्तान्दे
अचिरेणैव कालेन परिवाहान्बहूदकान्। चक्रुर्बहुविधाकारान् सागरप्रतिमान्बहून्
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान्। उदपानान्बहुविधान्वेदिकापरिमण्डितान्
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः। मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।2.80.1
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः। मत्तोद्घुष्ट द्विजगणः पताकाभिरलङ्कृतः।।2.80.1
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः। रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।
आज्ञाप्याथ यथाऽज्ञप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः। रमणीयेषु देशेषु बहुस्वादुफलेषु च।
नक्षत्रेषु प्रशस्तेषु मुहूर्तेषु च तद्विदः। निवेशान् स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मन
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः। तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः। तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.
बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः। तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.
जाह्नवीं तु समासाद्य विविधद्रुमकाननाम्। शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम्
सचन्द्रतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते। नरेन्द्रमार्गस्स तथा व्यराजत क
Sarga 81
ततो नान्दीमुखीं रात्रिं भरतं सूतमागधाः। तुष्टुवुर्वाग्विशेषज्ञास्स्तवैर्मङ्गलसंह
सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः। दध्मुश्शङ्खांश्च शतशो नादांश्चोच्चावचस्वरा
स तूर्यघोष स्सुमहान्दिवमापूरयन्निव। भरतं शोकसन्तप्तं भूयश्शोकैररन्ध्रयत्
ततः प्रबुद्धो भरतस्तं घोषं सन्निवर्त्य च। नाहं राजेति चाप्युक्त्वा शत्रुघ्नमिदमब
पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत्। विसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः
तस्यैषा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः। परिभ्रमति राज्य श्रीर्नौरिवाकर्णिका जले
यो हि न स्सुमहान्नाथस्सोऽपि प्रव्राजितो वनम्। अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवस
इत्येवं भरतं प्रेक्ष्य विलपन्तं विचेतनम्। कृपणं रुरुदुस्सर्वास्सस्वरं योषित स्तद
तथा तस्मिन्विलपति वसिष्ठो राजधर्मवित्। सभामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः
शातकुम्भमयीं रम्यां मणिरत्नसमाकुलाम्। सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत
स काञ्चनमयं पीठं सुखास्तरणसंवृतम्। अध्यास्त सर्ववेदज्ञो दूताननुशशास च
ब्राह्मणान् क्षत्रियान्वैश्यनमात्यान्गणवल्लभान्। क्षिप्रमानयताऽव्यग्राः कृत्यमात
सराजभृत्यं शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्। युधाजितं सुमन्त्रं च ये च तत्र हिता जनाः
ततो हलहलाशब्दस्सुमहान्समपद्यत। रथैरश्वैर्गजैश्चापि जनानामुपगच्छताम्
ततो भरतमायान्तं शतक्रतुमिवामराः। प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा
ह्रद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशङ्खशर्करः। दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभौ यथ
Sarga 82
तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्। ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशा
आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां तदा। वस्त्राङ्गरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा
सा विद्वज्जनसम्पूर्णा सभा सुरुचिरा तदा। अदृश्यत घनापाये पूर्णचन्द्रेव शर्वरी
राज्ञस्तु प्रकृती स्सर्वा स्समग्राः प्रेक्ष्य धर्मवित्। इदं पुरोहितो वाक्यं भरतं
तात राजा दशरथ स्स्वर्गतो धर्ममाचरन्। धनधान्यवतीं स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तव
रामस्तथा सत्यधृतिस्सतां धर्ममनुस्मरन्। नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्नामिवोदितः
पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्यं निहतकण्टकम्। तद्भुङ्क्ष्व मुदितामात्यः क्षिप्र
उदीच्या श्च प्रतीच्या श्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः। कोट्यापरान्तास्सामुद्रारत्नान्
तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः। जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया
सबाष्पकलया वाचा कलहंसस्वरो युवा। विललाप सभामध्ये जगर्हे च पुरोहितम्
चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्नातस्य धीमतः। धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत
कथं दशरथाज्जातो भवेद्राज्यापहारकः। राज्यं चाहं च रामस्य धर्मं वक्तुमिहार्हसि
ज्येष्ठ श्श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुषोपमः। लब्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथ
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यं कुर्यां पापमहं यदि। इक्ष्वाकूणामहं लोके भवेयं कुलपांसनः
यद्धि मात्रा कृतं पापं नाहं तदपि रोचये। इहस्थो वनदुर्गस्थं नमस्यामि कृताञ्जलिः
राममेवानुगच्छामि राजा स द्विपदां वरः। त्रयाणामपि लोकानां राज्यमर्हति राघवः
तद्वाक्यं धर्मसंयुक्तं श्रुत्वा सर्वे सभासदः। हर्षान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेत
यदि त्वार्यं न शक्ष्यामि विनिवर्तयितुं वनात्। वने तत्रैव वत्स्यामि यथाऽर्यो लक्ष
सर्वोपायं तु वर्तिष्ये विनिवर्तयितुं बलात्। समक्षमार्यमिश्राणां साधूनां गुणवर्ति
विष्टिकर्मान्तिका स्सर्वे मार्गशोधकरक्षकाः। प्रस्थापिता मया पूर्वं यत्रापि मम रो
एवमुक्त्वा तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः। समीपस्थमुवाचेदं सुमन्त्रं मन्त्रकोविद
तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं सुमन्त्र मम शासनात्। यात्रामाज्ञापय क्षिप्रं बलं चैव समान
एवमुक्त स्सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना। हृष्टस्तदाऽदिशत्सर्वं यथासन्दिष्टमिष्टवत्
ताः प्रहृष्टाः प्रकृतयो बलाध्यक्षा बलस्य च। श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य
ततो योधाङ्गना स्सर्वा भर्त्रून्सर्वान्गृहेगृहे। यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स्म ह
ते हयैर्गोरथैश्शीघ्रैस्स्यन्दनैश्च महाजवैः सह योधैर्बलाध्यक्षा बलं सर्वमचोदयन्
सज्जं तु तद्बलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसन्निधौ। रथं मे त्वरयस्वेति सुमन्त्रं पार्श्वत
भरतस्य तु तस्याज्ञां प्रतिगृह्य च हर्षितः। रथं गृहीत्वा प्रययौ युक्तं परमवाजिभिः
स राघव स्सत्यधृतिः प्रतापवान् ब्रुवन् सुयुक्तं दृढसत्यविक्रमः। गुरुं महारण्यगतं
तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान्। आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थ
ससूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितस्सम्परिपूर्णकामः। शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस
तत स्समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः। अयूयुजन्नुष्ट्रखरान्रथ
Sarga 83
तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्। प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया
अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः। अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमा
नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि। अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्
षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः। अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्
शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्। अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रिय
कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी। रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता
प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्। तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा ह
मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्। कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम्
दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः। तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः
इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः। परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिक
ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः। रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः। सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः। सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः। सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः। सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः। गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः
सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः। सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः
प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम्। भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम्
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः। समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः। समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।
उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम्। व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी
निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्। भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोव
निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः। विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम्
दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः। और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्
तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः। न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन
निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्। उवास रामस्य तदा महात्
Sarga 84
ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम्। निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्सन्त
महतीयमितस्सेना सागराभा प्रदृश्यते। नास्यान्तमधिगच्छामि मनसापि विचिन्तयन्
यथा तु खलु दुर्बुद्धिर्भरत स्स्वयमागतः। स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति। अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति। अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्
भर्ताचैव सखाचैव रामो दाशरथिर्मम। तस्यार्थकामास्सन्नद्धा गङ्गाऽनूपे प्रतिष्ठत
तिष्ठन्तु सर्वे दाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम्। बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः
नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम्। सन्नद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वित्यभ
यदाऽऽदुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति। सेयं स्वस्तिमती सेना गङ्गामद्य तरिष्यति
इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च। अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः
तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान्। भरतायाऽचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत
एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः। कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा
तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः। असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्म
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरत श्शुभम्। उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति
लब्ध्वाऽभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः। आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्र
निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम्। निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दासकुले वस
अस्ति मूलं फलञ्चैव निषादैस्समुपाहृतम्। आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं
आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम्। अर्चितो विविधैः कामै श्श्व स्ससैन्यो
Sarga 85
एवमुक्तस्तु भरतो निषादाधिपतिं गुहम्। प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्यं हेत्वर्थसंहित
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोस्सखे। यो मे त्वमीदृशीं सेनामेकोऽभ्यर्चितुमिच्छस
इत्युक्त्वा तु महातेजा गुहं वचनमुत्तमम्। अब्रवीद्भरत श्श्रीमाननिषादाधिपतिं पुनः
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह। गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गाऽनूपो दुरत्ययः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः। अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं गुहो गहनगोचरः
दाशास्त्वाऽनुऽगमिष्यन्ति धन्विनस्सुसमाहिताः। अहं त्वानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः
कच्छिन्नदुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः। इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे
तमेवमभिभाषन्तमाकाश इव निर्मलः। भरतश्श्लक्ष्णया वाचा गुहं वचनमब्रवीत्
माभूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि। राघव स्सहि मे भ्राता ज्येष्ठः पितुसमो
तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम्। बुद्धिरन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रव
स तु संहृष्टवदन श्श्रुत्वा भरतभाषितम्। पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः
धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले। अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिह
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति। यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्
एवं सम्भाषमाणस्य गुहस्य भरतं तदा। बभौ नष्टप्रभस्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत
सन्निवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोषितः। शत्रुघ्नेन सह श्रीमाञ्छयनं समुपागमत्
रामचिन्तामय श्शोको भरतस्य महात्मनः। उपस्थितो ह्यनर्हस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः
अन्तर्दाहेन दहनस्सन्तापयति राघवम्। वनदाहाभिसन्तप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम्
प्रसृतस्सर्वगात्रेभ्यस्स्वेदं शोकाग्निसम्भवम्। यथा सूर्यांशुसन्तप्तो हिमवान् प्र
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना। दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।
ध्याननिर्धरशैलेन विनिश्श्वसितधातुना। दैन्यपादपसंघेन शोकायासाधिशृङ्गिणा।।2.85.19।
विनिश्श्वसन्वै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसंज्ञः परमापदं गतः। शमं न लेभे हृदयज्वरार्द
गुहेन सार्धं भरतस्समागतो महानुभावस्सजनस्समाहितः। सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुनर्गुह
Sarga 86
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः। भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम्। भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता। प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः। धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्या
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन। मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः। धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम्
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया। रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञाति
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा। चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना। अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता।।
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया। शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि। तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः। एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति। विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यत
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः। निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम। नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम्
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया। दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यत
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्। राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते। प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्। हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्। हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्। हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्।।2
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयं। निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः। तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ। अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ। वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमा
Sarga 87
गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम्। ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम्
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः। पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः। पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः।।
तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः। परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः
ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः। उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः
ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन्। कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्व
वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी। परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा
पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते। अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम्
त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते। वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद
कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम्। पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्
स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः। कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत्
भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः। अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्
सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः। यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ
अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च। रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया
तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः। न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्मम
न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा। इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना
लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः। औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया
ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा। वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः
सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम्। स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकार
तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया। प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः
एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम्। यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ
नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः। महाद्धनु स्सज्यमु
तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः। अतन्द्रितैर्ज्ञातिभि
Sarga 88
तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः। इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य
तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः। इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य
महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता। जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति
अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये। शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्
प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा। हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।। पुष्
अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा। मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे म
न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्। यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः
विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना। दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च
इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्। स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं
मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे। तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्द
उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा। तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः
मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी। सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथ
हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम। ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्
सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः। सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्
सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः। सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः। भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते
सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्। वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना
आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा। गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते
न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्। वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्
शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्। अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24
शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्। अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24
अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा। फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्
तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने। तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष
वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति। लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पाल
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः। अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनो
प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते। ततोऽनुवत्स्यामि चिराय
Sarga 89
उष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः। भरतः काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्
शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्। शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहि
जागर्मि नाहं स्वपिमि तमेवाऽर्यं विचिन्तयन्। इत्येवमब्रवीद्भ्रात्ता शत्रुघ्नोऽपि
इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः। आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो भरतमब्रवीत्
कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्। कच्चित्ते सह सैन्यस्य तावत्सर्वम
गुहस्य वचनं श्रुत्वा तत्तु स्नेहादुदीरितम्। रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्
सुखा न श्शर्वरी राजन् पूजिताश्चापि ते वयम्। गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशास्सन्ता
ततो गुह स्सन्त्वरितं श्रुत्वा भरतशासनम्। प्रति प्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्
उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु च वस्सदा। नाव स्समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम
ते तथोक्ता स्समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्। पञ्चनावां शतान्याशु समानिन्युस्समन्ततः
अन्या स्स्वस्तिकविज्ञेया महाघंटाधरा वराः। शोभमानाः पताकाभिर्युक्तवातास्सुसंहताः
तत स्स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्। सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः। कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.
तामारुरोह भरतश्शत्रुघ्नश्च महाबलः। कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः।।2.
आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्। भाण्डानि चाददानानां घोषस्त्रिदिवमस्पृशत्
पताकिन्यस्तु ता नावस्स्वयं दाशैरधिष्ठिताः। वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः
नारीणामभिपूर्णा स्तु काश्चित् काश्चिच्च वाजिनाम्। काश्चिदत्र वहन्ति स्म यानयुग्य
ता स्स्म गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्। निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन
सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहप्रचोदिताः। तरन्त स्स्म प्रकाशन्ते सध्वजा इव पर्वताः
नावस्त्वारुरुहुश्चान्ये प्लवैस्तेरु स्तथापरे। अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्येतेरुश्च ब
सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैस्सन्तारिता स्वयम्। मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवन
आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्। द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्य
Sarga 90
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः। बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः। बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।
तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः। मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम्
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः। सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुव
समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः। अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम्
ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च। आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ क
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु। जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत्
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्। शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः। भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात्
किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः। एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्। भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्। भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्। भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो
एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह। पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया
हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते। मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे। नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः। प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम्
त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि। शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः
वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः। उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे। गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता
जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति। अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्ध
जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्। असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः। एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थ
ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः। चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे
Sarga 91
कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा। भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत्
अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम्। पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते
अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव। जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनच
सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम्। मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ
किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः। कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः
भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम्। ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात्
राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा। यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः
वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः। प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम
ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा। न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः
आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा। ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम्
अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च। आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह
आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च। आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्
आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा। आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संव
प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च। पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य
अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम्। अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम
आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून्। तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः
घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम्। नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम्
शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः। सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सप
वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत्। दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च
इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम्। भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं
विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च। सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च
एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च। शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः
मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः। आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथ
मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः। उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शि
ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः। दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्
प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः। जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्व
स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च। विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम्। ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वक
बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना। शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः
तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः। आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत्। आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता
चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.
प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा। वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः
अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः। बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्
तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च। भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत्
आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च। वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने
आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः। ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच नि
तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः। उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात्
तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः। रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजा:
तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः। आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्र
सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः। आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः
याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते। आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः
नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः। एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः
अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना। उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात्
यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने। प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात्
बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः। अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य श
ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः। प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः
शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।। मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्त
सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।। मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्त
उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु। अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च
संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः। परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गना
हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान्। अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविध
इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान्। इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबला:
नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः। मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ
तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः। अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन्
नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान्। कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम
इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः। अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन्
संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः। भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रु
नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सह
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम्। दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे म
प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः। बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतव
कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः। बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्य
नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा। रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः। फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः
आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः। फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः
बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः। ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युत
वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः। प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटै
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च। न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च। न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि
पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च। न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि
कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च। ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।
शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम्। दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य
इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने। भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत
प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम्। भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्ग
Sarga 92
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्। हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजो
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोष
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व च
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवा
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.9
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.9
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपर
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमान
Sarga 93
तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः। अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथास्सम्प्रदुद्रु
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च रुरवश्च समन्ततः। दृश्यन्ते वनराजीषु गिरिष्वपि नदीषु च
स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः। वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया
सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः। महीं सञ्छादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः
तुरङ्गौघैरवतता वारणैश्च महाजवैः। अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव भूः
स यात्वा दूरमध्वानं सुपरिश्रान्तवाहनः। उवाच भरत श्श्रीमान् वसिष्ठं मन्त्रिणां वर
यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव श्रुतं मया। व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो
अयं गिरिश्चित्रकूट इयं मन्दाकिनी नदी। एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम्
गिरे स्सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति। वारणैरवमृद्यन्ते मामकै पर्वतोपमैः
मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु। नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः
किन्नराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वतम्। मृगैस्समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम्
एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः। वायुप्रविद्धा श्शरदि मेघराजिरिवाम्बरे
कुर्वन्ति कुसुमापीडान् शिरस्सु सुरभीनमी। मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या यथा नराः
निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम्। अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मा
खुरैरुदीरितो रेणुर्दावं प्रच्छाद्य तिष्ठति। तं वहत्यनिल श्श्रीघ्रं कुर्वन्निव मम
स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यै रधिष्ठितान्। एतान्सम्पततश्श्रीघ्रं पश्य शत्रुघ्न
एतान्वित्रासितान्पश्यबर्हिणः प्रियदर्शनान्। एतमाविशत श्श्रीघ्रमधिवासं पतत्रिणः
अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे। तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथो यथा
मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने। मनोज्ञरूपा दृश्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः
साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च कानने। यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रा
भरतस्य वचश्श्रुत्वा पुरुषाश्शस्त्रपाणयः। विविशु स्तद्वनं शूरा धूमं च ददृशु स्ततः
ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः। नामनुष्ये भवत्यग्नि र्व्यक्तमत्रैव राघवौ
अथ नाऽत्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परन्तपौ। अन्ये रामोपमा स्सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विन
तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम्। सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः। अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो गुरुरेव च
एवमुक्ता स्ततस्सर्वे तत्र तस्थुः समन्तः। भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधात
व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणाऽपि च भूमिमग्रतः। बभूव हृष्टा न चिरेण जान
Sarga 94
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः। वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः। वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं
न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः। मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिर
पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम्। शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम्
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः। पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।2.
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः। पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।2.
नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः। अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः। अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक व
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः। अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक व
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः। अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक व
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान्। किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्म
शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च। पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित्। स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद
गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन्। घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्
यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते। लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्य
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते। विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम्। पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह। पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान्
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे। वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः
शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः। बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः
निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव। ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्र
केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः। केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिन
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः। चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्श
कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान्। कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान्
मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः। कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च
वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून्। पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च। रतिं प्रपत्स्ये कुलधर
Sarga 95
अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः। अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम्। विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम्। कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः। राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम्। तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः। ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः। एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः। पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम्
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम्। क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नद
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान्। पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः। अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा ग
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने। अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात्
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः। नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम्। कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम्। मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम्
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः। त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः। नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः। सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृत
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्। चचार रम्यं नयनाञ्जनप्र
Sarga 96
तां तथा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम्। निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्
इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना। एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघवः
तथा तत्राऽसतस्तस्य भरतस्यौपयायिनः। सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्पृशौ
एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ता श्शब्देन महता ततः। अर्दिता यूथपा मत्ता स्सयूथा दुद्रुवुर्
स तं सैन्यसमुद्धूतं शब्दं शुश्राव राघवः। तां श्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववै
तांश्च विद्रुवतो दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा च निस्वनम्। उवाच राम स्सौमित्रिं लक्ष्मण
हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रासुप्रजास्त्वया। भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वन
गजयूथानि वाऽरण्ये महिषा वा महावने। वित्रासिता मृगा स्सिंहै स्सहसा प्रद्रुता दिशः
राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटते वने। अन्यद्वा श्वापदं किञ्चित्सौमित्रे ज्ञातुमर्ह
सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण। सर्वमेतद्यथातत्त्वमचिरात् ज्ञातुमर्हसि
स लक्ष्मण स्सन्त्वरित स्सालमारुह्य पुष्पितम्। प्रेक्षमाणो दिश स्सर्वाः पूर्वां द
उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम्। रथाश्वगजसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः
तामश्वगजसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम्। शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत्
अग्निं संशमयत्वार्य स्सीता च भजतां गुहाम्। सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा
तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह। अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा
सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम्। आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या
एष वै सुमहाञ्छ्रीमान्विटपी सम्प्रकाशते। विराजत्युद्गतस्कन्धं कोविदारध्वजो रथे
असौ हि सुमहास्कन्धो विटपी च महाद्रुमः। विराजते महासैन्ये कोविदारध्वजो रथे
भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान्। एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिन
गृहीतधनुषौ चावां गिरिं वीर श्रयावहै। अथवेहैव तिष्ठाव स्सन्नद्धावुद्यतायुधौ
अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे। अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत्।।2.
यन्निमित्तं भवान्राज्याच्छ्युतो राघव शाश्वतात्।।2.96.23।। सम्प्राप्तोऽयमरिर्वीर
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव। पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते
पूर्वापकारी भरतस्त्यक्तधर्मश्च राघव। एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुन्धराम्
अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका। मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम्। कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम्
अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद। मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम्
अद्यैतच्छित्रकूटस्य काननं निशितै श्शरैः। छिन्दञ्चत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षित
शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा। श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान्
शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मिन्महावने। ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः
Sarga 97
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्। रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदम
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा। महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते
पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्। किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्। नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण। इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते
भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण। राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधम
नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा। न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद। भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां श
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः। मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः। मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः। मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्। प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातु
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति। अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिद
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्। ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः। अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रि
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि। भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे। वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः। राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः। लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज
तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह। त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पि
व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह। एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टु
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ। वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्। पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ। वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे। नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः
न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् | पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे
वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः। इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह
अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः। लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति। समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्
अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा। पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्। प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य
Sarga 98
निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः। अभिगन्तुं स काकुत्थ्समियेष गुरुवर्त
निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्। भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रव
क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसङ्घै स्समन्ततः। लुब्धैश्च सहितैरेभि स्त्वमन्वेषितुमर्हस
गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिधारिणा। समन्वेषतु काकुत्स्थमस्मिन् परिवृतस्स्वयम्
अमात्यै स्सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः। वनं सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृत
यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्। वैदेहीं च महाभागां न मे शान्तिर्भवि
यावन्न चन्द्रसङ्काशं द्रक्ष्यामि शुभमाननम्। भ्रातुः पद्मपलाशाक्षं न मे शान्तिर्भ
यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ। शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर्भविष्य
यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः। अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्
सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्। मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्
कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा। भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति
सुभगश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजोपमो गिरिः। यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने
कृतकार्यमिदं दुर्गं वनं व्यालनिषेवितम्। यदध्यास्ते महातेजा राम श्शस्त्रभृतां वरः
एवमुक्त्वा महातेजा भरतः पुरषर्षभः। पद्भ्यामेव महाबाहुः प्रविवेश महाद्वनम्
स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु। पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः
स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमासाद्य पुष्पितम्। रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रि
तं दृष्ट्वा भरत श्रीमान्मुमोद सह बान्धवः। अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः
स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्यव रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम्। गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम
Sarga 99
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा। जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय। इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत। रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम्। भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह।।
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा। काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः। कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान्। मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात्
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा। शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्। नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाक
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्। अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्। शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्ज
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने। तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्। आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव रा
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः। मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः। जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजी
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः। सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघव
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्। रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.9
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्। ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्। उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।। सिंह
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।। सिंह
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्। ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।। सिंह
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः। अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा। अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रव
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्। वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः। मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा। सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम्
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः। शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गत
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्। मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः। धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः। पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः। उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्। आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं न
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्। तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तय
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये। दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे श
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये। वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्व
Sarga 100
जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि। ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा
कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्। भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना
आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः। अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः
क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः। न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि
चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्। दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः
कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः। कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः
कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्। कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्
कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः। राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः
स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः। इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्त
सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती। सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकय
कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः। अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः
कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः। हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा
कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृ़र्गुरून्पितृसमानपि। वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्म
इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम्। सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यस
कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः। कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते
मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव। सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदै
कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे। कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थन
कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह। कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न
कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्। क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव
कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः। विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्
कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः। त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात
कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्। पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश
सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः। अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता
एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः। राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्र
कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः। जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु य
अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्। श्रेष्ठांछ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्
कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम्। राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीस
कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा। उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः
उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्। शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते
कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः। कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः
बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः। दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य
कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्। सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे
कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः। भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान
कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः। कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त
कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्। यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः
कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च। त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि
कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा। दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन
कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।। अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः
धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः। बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कु
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कु
वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः। सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कु
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभित
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभित
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभित
कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभित
कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः। वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते
तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्। रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवा
कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः। कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चि
कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः। कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्। उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महा
कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया। सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमे
कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः। यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्
आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः। अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव
देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च। योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते
कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा। अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः। कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ
व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव। अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुत
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव। तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमन
कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव। दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बु
कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन्। चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्
कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः। उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे
कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर। विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे
कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः। आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदै
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्ति
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्ति
नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्। अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्ति
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च र
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च र
दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः। अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च र
मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा। कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन
कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः। कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफल
कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव। आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता
यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः। तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्प
कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव। कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्
राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम्। अवाप्य कृत्स्नां वसुधां य
Sarga 101
रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह। किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ। ज्येष्ठेे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान
स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव। अभिषेचयचात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः
राजानं मानुषं प्राहु र्देवत्वे सम्मतो मम। यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम्
केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्य माश्रिते। दिवमार्यो गतो राजा यायजूक: सतां मतः
निष्क्रान्तमात्रे भवति ससीते सहलक्ष्मणे। दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः। अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव। अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रिय
त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम्। त्वया विहीन स्तव
Sarga 102
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्। राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102
तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्। कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.1
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्। उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु
स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्। उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहित
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते। कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयि
किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः। यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ। शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्। निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मु
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप। कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्। वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कु
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः। उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण। भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपति
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत। तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विन
ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्। अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं प
सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्। उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखि
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्। जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः
सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज। अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुण
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः। मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्ति
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः। मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्ति
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः। नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितका
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः। नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितका
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्। दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्। पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु
ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः। पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे। न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्
इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्। यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः
तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्। आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः। परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ। भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः। विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्। तेषामेव महान् शब्द: शोचतां पितरं मृतम्
अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्। अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधावित
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः। सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा। द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्
भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा समागमम्। ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वना
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथनेमिसमाहता। मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः
वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा । व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै सह
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे। तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेज
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्। मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा
ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्। आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः
विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि। अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्
तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्। पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृ
स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्। चकार सर्वान्सवयस्यब
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः। गुहा गिरीणां च दिशश्च
Sarga 103
वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च। अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः
राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति। ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्
कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता। सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः
इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्। वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीक
इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः। स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणा
जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः। भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं ग
अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः। नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले। पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना
तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा। उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रि
इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः। राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि
तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः। नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्
चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः। कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधि
अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा। यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्ध
रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे। कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा
श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा। यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य दे
एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा। ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिव
सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः। आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्श
तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्। मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ
ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः। प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्याय
सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः। अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्
यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः। वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्ष
सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता। श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स
तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा। वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत
विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च। रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्। काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम
पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्। काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम
ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः। पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः
पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः। प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धते
ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः। जनेन धर्मज्ञतमेन धर्म
उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्। श्रिया ज्वलन्तं भरतः
किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति। इतीव तस्यार्यजनस्य
स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः। वृताः सुहृद्भि श्च वि
Sarga 104
तं तु राम स्समाश्वास्य भ्रातरं गुरवत्सलम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक
किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया। यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनः
यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः। हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तु
इत्युक्तः कैकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना। प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यम
आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्। गत: स्वर्ग महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडि
स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप। चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम्
सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता। पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम
तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि। अभिषिञ्चस्व चाद्येव राज्येन मघवानिव
इमाः प्रकृतय स्सर्वा विधवा मातरश्च याः। त्वत्सकाशमनुप्राप्ता प्रसादं कर्तुमर्हसि
तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद। राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृ
भवत्वविधवा भूमि स्समग्रा पतिना त्वया। शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा
एभिश्च सचिवैस्सार्धं शिरसा याचितो मया। भ्रातु शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्ह
तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम्। पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्ह
एवमुक्त्वा महाबाहु स्सबाष्पः कैकयीसुतः। रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरत: पुन:
तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुन पुनः। भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत्
कुलीन:सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः। राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन। न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हस
कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदाऽनघ। उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते
वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याता: सौम्य साधुभिः। भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनुज्ञा
वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम्। राज्ये वाऽपि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः
यावत पितरि धर्मज्ञे गौरवं लोकसत्कृतम्। तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम्
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव। मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे
त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम्। वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवास
एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ। व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः
स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव। पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि
चतुर्दश समास्सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः। उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्म
यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः। तदेव मन्ये परमात्मनो हितं
Sarga 105
ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः। शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः। मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा रामम
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत्। भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवी
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम। तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्ट
महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे। दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः। अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते
सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते। राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।
यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः। प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित
तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः। अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहि
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः। भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः
तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्। रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान
नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः। इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति
सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जी
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्। एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्
यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति। तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते। यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह। अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवा
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि। आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति। गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते
गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः। जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि। आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्ष
हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्। ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते। तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनु
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः। अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः। अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः। आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृता
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः। स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता
भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्। अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवं
कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः। स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः प
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान्। उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः प
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः। स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम्
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः। दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारि
तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति। तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्
एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा। वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता
स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम्। तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां
यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा। तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम। स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः
तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः। कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव
धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना। भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता
आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ। निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम्। यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प
Sarga 106
एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत्। ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम्।।2.10
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दमः।।2.106.2।। न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दम।।2.106.2।। न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्र
यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति। यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः
परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप। स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति
अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः। सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि रा
न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्। अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्। क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्। हन्मितीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारि
कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः। जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम
गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच। तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम्। स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्य
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः। राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा
साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात्। तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भव
पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते। तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः। अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः। पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भ
क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्। ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तु
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम्। येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम्। आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबन्दुरनिश्च
अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि। धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुह
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम्। आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम्। स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम्। भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे
इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम्। अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबान्धवैः
इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतय स्सह। ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्र
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज। विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदस्साधु निर्दहन्। सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुश
अद्याऽर्य मुदिता स्सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने। अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिश
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ। अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्
शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि। बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः
अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः। गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम्
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः। नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः। न यात्ययोध्यामिति दुःखि
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः। तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्
Sarga 107
पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः। प्रत्युवाच तत श्श्रीमान् ज्ञातिमध्येऽभिस
उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः। जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात्
पुरा भ्रातः पिता न स्स मातरं ते समुद्वहन्। मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम
दैवासुरे च सङ्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः। सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः
ततस्सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी। अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी।।2.
ततः सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी। अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी।।2.
तेन पित्राऽहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ। चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम्
सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः। सीतया चाप्रतिद्वन्द्व स्सत्यवादे स
भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम्। कर्तुमर्हति राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषेचनात्
ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम्। पितरं चापि धर्मज्ञं मातरं चाभिनन्दय
श्रूयते धीमता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना। गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति
पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः। तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन्
एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः। तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजे
एवं राजर्षय स्सर्वे प्रतीता राजनन्दन। तस्मात्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो
अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय। शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः
प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन्। आभ्यान्तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन
त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम्। गच्छ त्वं पुरवरमद्य
छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानां वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम्। एतेषामहमपि कान
शत्रुघ्नः कुशलमतिस्तु ते सहायस्सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम्। चत्वारस्तनयवरा
Sarga 108
आश्वासयन्तं भरतं जाबालिर्ब्राह्मणोत्तमः। उवाच रामं धर्मज्ञं धर्मापेतमिदं वचः
साधु राघव माऽभूत्ते बुध्दिरेवं निरर्थिका। प्राकृतस्य नरस्येव ह्यार्यबुद्धेर्मनस्
कः कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्यं कस्य केनचित्। यदेको जायते जन्तुरेक एव विनश्यति
तस्मान्माता पिता चेति राम सज्जेत यो नरः। उन्मत्त इव स ज्ञेयो नास्ति कश्चिद्धि कस
यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत्। उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरे
यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चित्क्वचिद्वसेत्। उत्सृज्य च तमावासं प्रतिष्ठेतापरे
पित्र्यं राज्यं परित्यज्य स नार्हसि नरोत्तम। आस्थातुं कापथं दुःखं विषमं बहुकण्टक
समृद्धायामयोध्यायामात्मानमभिषेचय। एकवेणीधरा हि त्वां नगरी सम्प्रतीक्षते
राजभोगाननुभवन्महार्हान्पार्थिवात्मज। विहर त्वमयोध्यायां यथा शक्रस्त्रिविष्टपे
न ते कश्चिद्धशरथ स्त्वं च तस्य न कश्चन। अन्यो राजा त्वमन्य स्तस्मात्कुरु यदुच्यत
बीजमात्रं पिता जन्तो श्शुक्लं रुधिरमेव च। संयुक्तमृतुमन्मात्रा पुरुषस्येह जन्म त
गत स्स नृपतिस्तत्र गन्तव्यं यत्र तेन वै। प्रवृततिरेषा मर्त्यानां त्वं तु मिथ्या
अर्थधर्मपरा ये ये तांस्तांछोचामि नेतरान्। ते हि दुःखमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य भ
अष्टका पितृदैवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः। अन्नस्योपद्रवं पश्य मृतो हि किमशिष्यति
यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति। दद्यात्प्रवसत श्श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत
दानसंवनना ह्येते ग्रन्था मेधाविभिः कृताः। यजस्व देहि दीक्षस्व तपस्तप्यस्व सन्त्य
स नास्ति परमित्येव कुरु बुद्धिं महामते। प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्षं पृष्ठतः क
सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम्। राज्यं त्वं प्रतिगृह्णीष्व भरतेन प्र
Sarga 109
जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः। उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाव
भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्। अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्
निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः। मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः
कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्। चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः। लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवान
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः। लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवान
अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः। लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवान
कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्। आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्
कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते। यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्
सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्। तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठ
ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे। सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्
उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः। धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यत
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा। सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं प
दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च। वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्। मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते
सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये। सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः
नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः। सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत
असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः। नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्
प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्। भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्
क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्। क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवि
कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्
भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत
श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्। आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं क
कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः
स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ। प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्
वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।
वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः। मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर
कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्। अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागि
शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः। तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षय
अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्। अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो
सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च। द्विजातिदेवातिधिपूजनं च
तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः। धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्
निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंवि
यथा हि चोर: स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: शङ्क्यतमः
त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च प
धर्मे रता: सत्पुरुषै: समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके
इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्
न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन। समीक्ष्य कालं पुन
न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता। निवर्तनार्थं तव राम कारणात
Sarga 110
क्रुद्धमाज्ञाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह। जाबालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम
निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत्। इमां लोकसमुत्पत्तिं लोकनाथ निबोध मे
सर्वं सलिलमेवासीत्पृथिवी यत्र निर्मिता। तत: समभवद्ब्रह्मा स्वयम्भूर्दैवतै: सह
स वराहस्ततो भूत्वा प्रोज्जहार वसुन्धराम्। असृजच्च जगत्सर्वं सह पुत्रैः कृतात्मभि
आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः। तस्मान्मरीचि: संजज्ञे मरीचेः कश्यप: सु
विवस्वान्काश्यपात् जज्ञे मनुर्वैवस्वत: स्वयम्। स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्त
यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही। तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्
इक्ष्वाकोस्तु सुत श्रीमान्कुक्षिरेवेति विश्रुतः। कुक्षेरथात्मजो वीरो विकुक्षिरु
विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्र प्रतापवान्। बाणस्य तु महाबाहुरनरण्यो महातपा:
नानावृष्टिर्बभूवास्मिन्नदुर्भिक्षं सतां वरे। अनरण्ये महाराजे तस्करो नापि कश्चन
अनरण्यान्महाबाहुः पृथु राजा बभूव ह। तस्मात्पृथोमेहाराजस्त्रिशङ्कुरुदपद्यत।।2.110
त्रिशङ्कोरभवत्सूनुर्दुन्धुमारो महायशाः।।2.110.12।। दुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।। मान्धातुस्त महातेजा: सुसन्धिर
युवनाश्वसुत श्श्रीमान्मान्धाता समपद्यत।।2.110.13।। मान्धातुस्त महातेजा स्सुसन्धि
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।। यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।
भरतात्तु महाबाहोरसितो नाम जायत।।2.110.15।। यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः।
तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्धे राजा प्रवासितः। स च शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो म
द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः। एका गर्भविनाशाय सपत्न्यै गरलं दद
भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः। तमृषिं समुपागम्य कालिन्दी त्वभ्यवादयत्।।2.
पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविश्रुतः।।2.110.20।। धार्मिकश्च सुशीलश्च वंशकर्त
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भ
कृत्वा प्रदक्षिणं हृष्टा मुनिंतमनुमान्य च।।2.110.21।। पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भ
सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया। गरेण सह तेनैव जात स्स सगरोऽभवत्
स राजा सगरो नाम य: समुद्रमखानयत्। इष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासयन इमाः प्रजाः
असमञ्जस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति न श्श्रुतम्। जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्
अंशुमानिति पुत्रोऽभूदसमञ्जस्य वीर्यवान्। दिलीपोंशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः
भगीरथात्ककुत्स्थस्तु काकुत्स्था येन विश्रुताः। ककुत्स्थस्य च पुत्रोऽभूद्रघुर्येन
रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः। कल्माषपाद स्सौदास इत्येवं प्रथितो भु
कल्माषपादपुत्रोऽभूच्छङ्खणस्त्विति विश्रुतः। यस्तु तद्वीर्यमासाद्य सहसैन्यो व्यनी
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शी
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शी
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शी
शङ्खणस्य च पुत्रोऽभूच्छूर श्रीमान्सुदर्शनः। सुदर्शनस्याग्निवर्णः अग्निवर्णस्य शी
तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्रुतः। तद्गृहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जनं नृ
Sarga 111
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः। अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः। आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव
पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ। प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते
सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप। मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्
इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा। एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: सतां गतिम
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्। अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सता
भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव। आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम
एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्। प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: सदा। न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृत
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा। न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम। आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्। उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे। आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रस
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः। शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः। कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः। किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति। न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्। पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघ
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्। उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ
ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः। काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः
एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति। अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्। एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव। उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदक
अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्। श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रे
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्। आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्
यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः। अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः। उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपद
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम। न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा
उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः। युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृ
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्। सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि
अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः। भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः
वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्। अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्
Sarga 112
तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम्। विस्मिता: सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर
अन्तर्हिता मुनिगणास्सिद्धाश्च परमर्षयः। तौ भ्रातरौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसि
स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ। श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयोस्स्प
ततस्त्वृषिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैषिणः। भरतं राजशार्दूलमित्यूचु: सङ्गता वचः
कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः। ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे
सदाऽनृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः। आनृणत्वाच्च कैकेय्या: स्वर्गम् दशरथो गतः
एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वा: समहर्षयः। राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वां स्वां गतिं ग
ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शनः। राम स्संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत्
त्रस्तगात्रस्तु भरतस्स वाचा सज्जमानया। कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत्
राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम्। कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम्
रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे। पौरजानपदांश्चापि रक्तान्रञ्जयितुं तथा
ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च नः। त्वामेव प्रतिवीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्
इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि। शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने
इत्युक्त्वा न्यपतद्भ्रातुः पादयोर्भरतस्तदा। भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवद
तमङ्के भरतं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत्। श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम्
आगता त्वामियं बुद्धिस्स्वजा वैनयिकी च या। भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि
अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः। सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहन
लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान्वा हिमं त्यजेत्। अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञा
कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रातुभ्यमिदं कृतम्। न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मात
एवं ब्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत्। तेजसाऽऽदित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम्
आधिरोहाऽर्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते। एतेहि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः
सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके ह्यवरुह्य च। प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112
स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्याहम्।।2.112
चतुर्दशे तु संपूर्णे वर्षेऽहनि रघूत्तम।।2.112.25।। न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्
तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम्।।2.112.26।। शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चे
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।। मया च सीतया चैव शप्तोऽसि र
मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति।।2.112.27।। मया च सीतया चैव शप्तोऽसि र
स पादुके ते भरतः प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित्। प्रदक्षिणं चैव चकार
अथाऽनुपूर्व्यात्प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथाऽनुजौ। व्यसर्जयद्
तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः। स त्वेव मात्रृ़रभिवाद्
Sarga 113
तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा। आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः। अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजि
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा। प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं
पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च। प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा। आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान्। अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत्। अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम्
एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता। प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः। राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्
पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः। चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पित
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह। वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत्
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते। अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः। पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै दद
निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना। अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः। भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम्
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर। यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवो
अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव। यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः। आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः। भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभ
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः। पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम्। ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां श
तां रम्यजलसंपूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवः शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः। शृङ
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम्। भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं
सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते। निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा
Sarga 114
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः। अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशा
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्। तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्। ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणी
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्। लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम्। हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्। हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्। प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः। सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवाम
गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम्। गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्स
प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः। वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्। संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम्। द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वन
सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम्। प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम्। हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम्। उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतिता
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्। भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामि
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्। निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम्। प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृ
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम्। सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम्। प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प
भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः। वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते। यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः। धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः। प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः।।2.114.24
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः। नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दि
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता। न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः। जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुद
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः। सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः
एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः। तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव
Sarga 115
ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः। भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः। तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं
गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम। रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः। अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरो
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया। वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे। आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत क
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्। अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यत
प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः। आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वित
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ। ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः
अग्रतो गुरव: सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः। प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रा
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम्। प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः। नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुक
ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः। अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम्। योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते
भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः। अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डल
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ। आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुर
भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम्। तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्र
क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम्। चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादु
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः। निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम्
राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके। राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने। प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर
एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः। नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः। नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा
रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः। भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा।।2.115
स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं। भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन्
ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके। तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्। स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद
Sarga 116
प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने। लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम्
ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे। राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान्
नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः। अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मि
तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः। कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः
न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि। दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विन
प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे। लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्म
कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि। प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न व
अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः। वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम्
कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा। चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः
त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते। रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः क
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः। उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.
रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः। उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान्।।2.
त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे। तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति
दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि। नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः
अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान्। प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः
तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च। रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः
अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा। कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस
तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः। गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम्
तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु। दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्र
बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम्। पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते। सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्त
सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव। समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते
इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम्। न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सु
अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम्। स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह
रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम्। सम्यक्प्रीतैस्तैरन
आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः। राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षच
Sarga 117
राघव स्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन्। न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः। सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः। हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम्
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघवः। प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्ग
सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः। तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमन्यत्सुसत्कृतम्। सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वय
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्। सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूत
आनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः। रामा
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।। यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।। यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।। यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।। यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी
तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम् अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा।
एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः। सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम्
राजपुत्रि श्रुतमिदं मुनेरस्य समीरितम्। श्रेयोऽर्थमात्मनश्शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्
सीता त्वेतद वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणः। तामत्रिपन्तीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिल
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्। सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्। सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम्। बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्
ततस्सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम्। सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्य
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धं च भामिनि। अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभः। यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका म
दुश्शीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः। स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पति
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्। सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्
न त्वेवमवगच्छन्ति गुणदोषमसत्त्स्रियः। कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः
प्राप्नुवन्त्य यशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि। अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्ट लोक परावराः। स्त्रिय स्स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा ध
Sarga 118
सात्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयाऽनसूयया। प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे
नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमभिभाषसे। विदितन्तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुर
यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममाऽर्ये वृत्तवर्जितः। अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्
किं पुनर्यो गुणश्लाघ्य स्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्
यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः। तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते
सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रिषु नृपेण नृपवत्सलः। मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मव
आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम्। समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत्
पाणिप्रदानकाले च यत्पुरात्वग्नि सन्निधौ। अनुशिष्टा जनन्याऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृ
नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि। पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधी
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते। तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया
वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता। रोहिणी न विनाचन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते
एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः। देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मण
ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः। शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्य
नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे। तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्
उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि। प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे
तस्यास्तद् वचनं श्रूत्वा विस्मिता मन्दविस्मया। कृतमित्यब्रवीत् सीता तपोबलसमन्वि
सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराऽभवत्। सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च। अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च। अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्।।2.
अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे। शोभयिष्यसि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्यय
सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा। मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्
प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी। श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधना
तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता। वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित्प्रियकथामनु
स्वयं वरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना। राघवेणेति मे सिते कथा श्रुतिमुपागता
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि। यथाऽनुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं व
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्। श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथ
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्। क्षत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायतश्शास्ति मेदिनीम
तस्य लाङ्गलहस्तन्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम्। अहं किलोत्थिता भित्वा जगतीं नृपतेस्सुत
स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः। पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितोऽ
अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम्। ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः
अन्तरिक्षे च वागुक्ताऽप्रतिमाऽमानुषी किल। एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः। अवाप्तो विपुलां बुद्धिं मामवाप्य नरा
दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा। तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता। चिन्तामभ्यगमद्धीनो वित्तनाशादिवाधनः
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्। प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि
तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिवः। चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो य
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन्। सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम
तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम्। स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना। दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्। तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधि
तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना। समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र
इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः। तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः
तच्च दृष्ट्वा धनुश्श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम्। अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः। विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समा
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः।।2.118.45।। प्रोवाच पितरं तत्र भ्रा
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शकाङ्क्षिणौ। धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।। निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य म
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुस्समुपानयत्।।2.118.47।। निमेषान्तरमात्रेण तदाऽनम्य म
तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः। तस्य शब्दो भवद्भीमः पतितस्याशनेरिव
ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना। निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः। अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याऽधिपतेः प्रभोः
तत श्श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्। मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मन
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना। भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम
एवं दत्ताऽस्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयंवरे। अनुरक्ताऽस्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वर
Sarga 119
अनसूया तु धर्मज्ञा श्रुत्वा तां महतीं कथाम्। पर्यष्वजत बाहुभ्यां शिरस्याघ्राय मै
व्यक्ताक्षरपदं चित्रं भाषितं मधुरं त्वया। यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं हि श्रुतं
रविरस्तङ्गतश्श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम्।।2.119.3।। दिवसं प्रतिकीर्णानामाहारार्थं
रविरस्तङ्गतश्श्रीमानुपोह्य रजनीं शिवाम्।।2.119.3।। दिवसं प्रतिकीर्णानामाहारार्थं
एते चाप्यभिषेकार्द्रा मुनयः कलशोद्यताः। सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः
ऋषीणामग्निहोत्रेषु हुतेषु विधिपूर्वकम्। कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पवनोद्धतः
अल्पपर्णा हि तरवो घनीभूतास्समन्ततः। विप्रकृष्टेन्द्रिये देशेऽस्मिन्न प्रकाशन्ति
रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः। तपोवनमृगा ह्येते वेदितीर्थेषु शेरते
सम्प्रवृत्तानिशा सीते नक्षत्रसमलङ्कृता। ज्योत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युद
गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव। कथायन्त्या हि मधुरं त्वयाऽहं परितोषिता
अलङ्कुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्षं मम मैथिलि। प्रीतिं जनय मे वत्से दिव्यालङ्कारशोभि
सा तथा समलङ्कृत्य सीता सुरसुतोपमा। प्रणम्य शिरसा तस्यै रामं त्वभिमुखी ययौ
तथा तु भूषितां सीतां ददर्श वदतां वरः। राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्ष च
न्यवेदयत्ततस्सर्वं सीता रामाय मैथिली। प्रीतिदानं तपस्विन्या वसनाभरणस्रजम्
प्रहृष्टस्त्वभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः। मैथिल्यास्सत्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु
ततस्तां शर्वरीं प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननः। अर्चितस्तापसै स्सिद्धैरुवास रघुनन्दनः
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामभिषिच्य हुताग्निकान्। आपृच्छेतां नरव्याघ्रौ तापसान्वन
तावूचुस्ते वनचरास्तापसा धर्मचारिणः। वनस्य तस्य सञ्चारं राक्षसैस्समभिप्लुतम्
रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राघव। वसन्त्यस्मिन्महारण्ये व्यालाश्च रुधिराशनाः
उच्छिष्टं वा प्रमत्तं वा तापसं धर्मचारिणम्। अदन्त्यस्मिन्महारण्ये तान्निवारय राघ
एष पन्था महर्षीणां फलान्याहरतां वने। अनेन तु वनं दुर्गं गन्तुं राघव ते क्षमम्
इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परन्तपः। वनं सभार्यः प्रव